Monitoring wód powierzchniowych

Infografika

Infografika - Monitoring wód powierzchnowych

Opis i cel monitoringu jakości wód powierzchniowych

Badania i ocena jakości wód powierzchniowych w ramach PMŚ wynika z art. 155a ust. 2 ustawy z dnia 18 lipca 2001 r.– Prawo wodne (Dz. U. z 2014 r. poz. 659 z późn. zm.) zwanej dalej ustawą – Prawo wodne, przy czym zgodnie z ust. 3 tego artykułu badania jakości wód powierzchniowych w zakresie elementów fizykochemicznych, chemicznych i biologicznych należą do kompetencji wojewódzkiego inspektora ochrony środowiska.

 

Celem wykonywania badań jest dostarczenie wiedzy o stanie wód, koniecznej do podejmowania działań na rzecz poprawy stanu oraz ochrony wód przed zanieczyszczeniem. Działania te powinny zapewnić ochronę przed eutrofizacją spowodowaną wpływem źródeł bytowo-komunalnych i rolniczych oraz ochronę przed zanieczyszczeniami przemysłowymi, w tym zasoleniem i substancjami szczególnie szkodliwymi dla środowiska wodnego. Monitoring oraz działania planowane i realizowane są zgodnie z sześcioletnim cyklem gospodarowania wodami, wynikającym z przepisów prawa krajowego, transponujących wymagania dyrektywy 2000/60/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 23 października 2000 r. ustanawiającej ramy wspólnotowego działania w dziedzinie polityki wodnej (Dz. Urz. WE L 327 z 22.12.2000, str. 1-73, Dz. Urz. UE Polskie wydanie specjalne, rozdział 15, tom 5, str. 275-346) zwanej Ramową Dyrektywą Wodną.

Zakres i sposób badań oraz kryteria oceny stanu wód określają rozporządzenia do ustawy – Prawo wodne:

  • rozporządzenie MŚ z dnia 15 listopada 2011 r. w sprawie form i sposobu prowadzenia monitoringu jednolitych części wód powierzchniowych i podziemnych (Dz. U. z 2011 r. Nr 258, poz. 1550);
  • rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 21 listopada 2013 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie form i sposobu prowadzenia monitoringu jednolitych części wód powierzchniowych i podziemnych (Dz. U. z 2013 r. poz. 1558);
  • rozporządzenie MŚ z dnia 22 października 2014 r. w sprawie sposobu klasyfikacji stanu jednolitych części wód powierzchniowych oraz środowiskowych norm jakości dla substancji priorytetowych (Dz. U. z 2014 r. poz. 1482);
  • rozporządzenie MŚ z dnia 9 listopada 2011 r. w sprawie klasyfikacji stanu ekologicznego, potencjału ekologicznego i stanu chemicznego jednolitych części wód powierzchniowych (Dz. U. z 2011 r. Nr 258, poz. 1549).

Wyniki badań, oprócz realizacji wyżej określonego celu podstawowego, służą także do wypełnienia przez Polskę obowiązków sprawozdawczych wobec Komisji Europejskiej (raporty, o których mowa w Ramowej Dyrektywie Wodnej 2000/60/WE oraz dyrektywie 91/676/EWG dotyczącej ochrony wód przed zanieczyszczeniami powodowanymi przez azotany pochodzące ze źródeł rolniczych), a także zobowiązania Polski wynikające ze współpracy z Komisją Helsińską oraz Europejską Agencją Środowiska.

W ramach podsystemu monitoringu jakości wód powierzchniowych - wody śródlądowe, wody przejściowe i przybrzeżne, realizowane są następujące zadania:

  • badania i ocena stanu rzek, w tym zbiorników zaporowych,
  • badania i ocena stanu jezior,
  • badania i ocena jakości osadów dennych w rzekach i jeziorach,
  • badania i ocena stanu wód przejściowych i przybrzeżnych,
  • badania elementów hydromorfologicznych dla potrzeb oceny stanu ekologicznego wód powierzchniowych,
  • wdrażanie wymagań znowelizowanej dyrektywy 2008/105/WE w sprawie środowiskowych norm jakości w dziedzinie polityki wodnej.

Program monitoringu realizowany jest w ramach czterech rodzajów monitoringu:

  • diagnostyczny
  • operacyjny
  • badawczy
  • obszarów chronionych

Definicja poszczególnych rodzajów monitoringu, zakres badanych wskaźników, a także częstotliwość badań, regulowana jest przez rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 21 listopada 2013 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie form i sposobu prowadzenia monitoringu jednolitych części wód powierzchniowych i podziemnych (Dz. U. z 2013 r. poz. 1558).

Monitoring diagnostyczny i operacyjny ma na celu dostarczenie informacji o stopniu spełnienia podstawowego celu środowiskowego Ramowej Dyrektywy Wodnej jakim jest osiągnięcie przez wody co najmniej dobrego stanu. Monitoring obszarów chronionych ma na celu określenie spełnienia przez jednolite części wód dodatkowych celów środowiskowych wynikających z charakteru obszaru chronionego. Monitoring obszarów chronionych obejmuje następujące rodzaje wody znajdujące się na następujących rodzajach obszarów: <

  • zagrożonych eutrofizacją ze źródeł komunalnych,
  • przeznaczonych do wykorzystania rekreacyjnego, w tym kąpieliskowego,
  • wykorzystywanych do zaopatrzenia ludności w wodę przeznaczoną do spożycia,
  • położonych na obszarach sieci Natura 2000 i innych obszarach chronionych, których stan jest zależny od jakości wód powierzchniowych.

Badania monitoringowe prowadzone są w punktach pomiarowo-kontrolnych (ppk). Monitoring diagnostyczny i operacyjny realizowany jest w punkcie pomiarowo kontrolnym reprezentatywnym dla ocenianej jednolitej części wód. Badania w ramach monitoringu badawczego i monitoringu obszarów chronionych prowadzone są w miejscu zależnym od występowania badanego zjawiska/zdarzenia/skażenia oraz od umiejscowienia danego obszaru chronionego.

Lokalizacja punktów oparta jest o wykazy wód, zaktualizowane charakterystyki jednolitych części wód, a także wykazy wielkości emisji, o których mowa w art. 113 ustawy – Prawo wodne, przekazane przez Krajowy Zarząd Gospodarki Wodnej (KZGW) do Głównego Inspektoratu Ochrony Środowiska, z uwzględnieniem danych własnych WIOŚ o emisjach do wód.

Sieć obserwacyjna punktów do badania osadów rzecznych podzielona jest na punkty monitoringu podstawowego, które są opróbowane corocznie oraz sieć monitoringu operacyjnego – z punktami opróbowanymi co trzy lata. Punkty pomiarowo – kontrolne zlokalizowane są na zamknięciu zlewni przy ujściach rzek dłuższych niż 50 km i krótszych niż 50 km, jeśli odprowadzane są do nich ścieki z dużych ośrodków miejskich lub zakładów przemysłowych. Punkty wyznaczone do badania osadów rozmieszczone są również wzdłuż rzek dłuższych niż 100 km, zlokalizowanych na zamknięciu zlewni jednostkowej: poniżej ujścia cieków i rzek dłuższych niż 50 km i poniżej dużych miast lub miast z zakładami przemysłowymi. Punkty pomiarowo – kontrolne umiejscowione są również na rzekach dłuższych niż 50 km wpływających i wypływających z terytorium Polski. Badania osadów wodnych jezior wykonywane są w jeziorach należących do sieci regionalnej monitoringu (najczęściej co 5 lat) oraz w 22 jeziorach reperowych sieci krajowej monitoringu (co dwa lata). Badaniu podlegają również osady wybranych zbiorników zaporowych i kanałów rzecznych.W wybranych próbkach osadów oznaczane są zawartości pierwiastków i substancji chemicznych określonych w rozporządzeniu Ministra Środowiska z dnia 21 listopada 2013 r. zmieniającym rozporządzenie w sprawie form prowadzenia monitoringu jednolitych części wód powierzchniowych i podziemnych (Dz. U. z roku 2013, poz. 1558). Celem badań osadów dennych jest analiza długoterminowych trendów zmian stężeń substancji priorytetowych i innych zanieczyszczeń ulegających bioakumulacji oraz kontrola stężeń metali ciężkich i trwałych zanieczyszczeń organicznych ulegających akumulacji w osadach.


Charakterystyka kategorii wód

Polska położona jest w zlewniach trzech mórz: Morza Bałtyckiego (99,7 % powierzchni kraju), Morza Północnego (0,1 % powierzchni kraju) oraz Morza Czarnego (0,2 % powierzchni kraju) [Rocznik Statystyczny GUS „Ochrona środowiska 2012”]. Polską część zlewni Morza Bałtyckiego tworzą dwa dorzecza największych rzek: Wisły, o powierzchni 168,9 tys. km2 (co stanowi 54 % powierzchni kraju) i Odry, o powierzchni 106,0 tys. km2 (33,9 % powierzchni kraju), a także 5 dorzeczy mniejszych rzek: Ücker, Jarft, Świeżej, Pregoły i Niemna oraz zlewnie rzek wpadających bezpośrednio do Bałtyku (17,3 tys. km2, 5,5 % powierzchni kraju).

Do zlewni Morza Północnego należy polska część dorzecza Łaby (238 km2), zaś do zlewni Morza Czarnego polskie fragmenty dorzeczy Dunaju (385 km2) i Dniestru (233 km2).

Obszary dorzeczy w Polsce

Rysunek 1 Obszary dorzeczy w Polsce (źródło: www.kzgw.gov.pl)

Zlewnie rzek uchodzących bezpośrednio do Bałtyku podzielone zostały na dwa regiony i wraz z dorzeczami Odry (Świna, Dziwna, Rega, Parsęta, Radew, Czerwona
i Wieprza) oraz Wisły (Słupia, Łeba, Reda, Elbląg i Pasłęka) utworzyły tzw. obszary dorzeczy Odry i Wisły, będące głównymi jednostkami gospodarowania wodami.

Tabela 1 Obszary dorzeczy w Polsce. Źródło: materiały własne oraz „Analizy ekonomiczne korzystania z wód na obszarach dorzeczy w Polsce” (źródło: KZGW, Kraków, 2009)

L.p.

Nazwa obszaru dorzecza

Powierzchnia [km2]

Ludność [tys.]

1

obszar dorzecza Dniestru

233

15,7

2

obszar dorzecza Dunaju

385

31,7

3

obszar dorzecza Jarft

212

5,4

4

obszar dorzecza Łaby

238

18,8

5

obszar dorzecza Niemna

2 515

122,5

6

obszar dorzecza Odry

118 010

14 450,0

7

obszar dorzecza Pregoły

7 522

517,3

8

obszar dorzecza Świeżej

161

1,7

9

obszar dorzecza Ücker

15

1,5

10

obszar dorzecza Wisły

183 171

24 500,0

Zgodnie w wymaganiami dyrektywy 2000/60/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 23 października 2000 r. ustanawiającej ramy wspólnotowego działania w dziedzinie polityki wodnej (tzw. Ramowa Dyrektywa Wodna), zdefiniowano w Polsce typy wód powierzchniowych [rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 9 listopada 2011 r. w sprawie klasyfikacji stanu ekologicznego, potencjału ekologicznego i stanu chemicznego jednolitych części wód powierzchniowych (Dz.U. 2011 nr 258 poz. 1549)], a następnie wyznaczono tzw. jednolite części wód, będące podstawową jednostką gospodarowania wodami. Każda z jednolitych części wód powierzchniowych scharakteryzowana jest m.in. poprzez typ, do którego przynależy.

Tabela 2 Jednolite części wód powierzchniowych w obszarach dorzeczy

Lp.

Obszar
dorzecza

Jednolite części wód

rzeki

jeziora

wody przybrzeżne

wody przejściowe

1

Wisły

2660

481

6

5

2

Odry

1734

420

4

4

3

Dniestru

3

-

-

-

4

Dunaju

11

-

-

-

5

Jarftu

6

-

-

-

6

Łaby

8

-

-

-

7

Niemena

40

35

-

-

8

Pregoły

120

101

-

-

9

Świeżej

4

1

-

-

10

Ucker

-

-

-

-

Suma

4586

1038

10

9


Sposób oceny stanu wód

Ocenę stanu wód powierzchniowych (rzek, jezior, wód przejściowych i przybrzeżnych) wykonuje się w odniesieniu do jednolitych części wód, na podstawie wyników państwowego monitoringu środowiska i prezentuje poprzez ocenę stanu ekologicznego (w przypadku wód, które powstały w wyniku działalności człowieka lub których charakter został w znacznym stopniu zmieniony w następstwie fizycznych przeobrażeń, będących wynikiem działalności człowieka, tzn. wód sztucznych lub wód silnie zmienionych – poprzez ocenę potencjału ekologicznego), ocenę stanu chemicznego i ocenę stanu.

Stan ekologiczny / potencjał ekologiczny jest określeniem jakości struktury i funkcjonowania ekosystemu wód powierzchniowych, sklasyfikowanej na podstawie wyników badań elementów biologicznych oraz wspierających je wskaźników fizykochemicznych i hydromorfologicznych. Stan ekologiczny jednolitych części wód powierzchniowych klasyfikuje się poprzez nadanie jednolitej części wód jednej z pięciu klas jakości, przy czym klasa pierwsza oznacza bardzo dobry stan ekologiczny, klasa druga – dobry stan ekologiczny, zaś klasy trzecia, czwarta i piąta odpowiednio – stan ekologiczny umiarkowany, słaby i zły. W przypadku potencjału ekologicznego, klasa pierwsza i druga tworzą wspólnie potencjał „dobry i powyżej dobrego”. O przypisaniu ocenianej jednolitej części wód decydują wyniki klasyfikacji poszczególnych elementów biologicznych, przy czym obowiązuje zasada, że klasa stanu / potencjału ekologicznego odpowiada klasie najgorszego elementu biologicznego [rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 22 października 2014 r. w sprawie sposobu klasyfikacji stanu jednolitych części wód powierzchniowych oraz środowiskowych norm jakości dla substancji priorytetowych (Dz.U. 2014 nr 0 poz. 1482)].

W ocenie stanu ekologicznego specyficzną rolę mają hydromorfologiczne elementy jakości wód, które wraz z elementami fizykochemicznymi są elementami wspierającymi ocenę elementów biologicznych. Badania wód powierzchniowych w zakresie elementów hydrologicznych i morfologicznych wykonuje państwowa służba hydrologiczno-meteorologiczna, przekazując wyniki tych badań właściwym wojewódzkim inspektorom ochrony środowiska na potrzeby oceny stanu wód powierzchniowych, oceny stanu wód podziemnych oraz oceny obszarów chronionych. Natomiast wojewódzki inspektor ochrony środowiska prowadzi obserwacje elementów hydromorfologicznych na potrzeby oceny stanu ekologicznego. Zgodnie z Ramową Dyrektywą Wodną obserwacje stanu elementów hydromorfologicznych służą jedynie potwierdzeniu bardzo dobrego stanu lub maksymalnego potencjału ekologicznego wód powierzchniowych. Oznacza to, że w sytuacji, gdy stan wód na podstawie elementów biologicznych i wspierających je elementów fizykochemicznych jest oceniony jako bardzo dobry, niespełnienie przez elementy hydromorfologiczne kryteriów stanu bardzo dobrego powoduje obniżenie stanu ekologicznego wód. Analogicznie jest dla maksymalnego potencjału ekologicznego. W tym przypadku jednak to niemożliwe do eliminacji przekształcenia hydromorfologiczne stanowią o uznaniu wód za silnie zmienione lub sztuczne, więc ich stopień, np. drożność przepławek w barierach poprzecznych, może decydować o określeniu potencjału ekologicznego jako maksymalny lub niższy. W sytuacji, gdy stan ekologiczny lub potencjał ekologiczny został oceniony na podstawie elementów biologicznych i wspierających je elementów fizykochemicznych jako poniżej bardzo dobrego lub maksymalnego, stan elementów hydromorfologicznych nie ma wpływu na ocenę stanu lub potencjału ekologicznego, tzn. przyjmuje się, że z definicji odpowiada on stanowi elementów biologicznych.

Schemat klasyfikacji stanu ekologicznego (źródło: Poradnik REFCOND, CIS-WFD, Guidance No 10)

Rysunek 2 Schemat klasyfikacji stanu ekologicznego (źródło: Poradnik REFCOND, CIS-WFD, Guidance No 10)

Klasyfikacji stanu chemicznego jednolitych części wód powierzchniowych dokonuje się na podstawie analizy wyników pomiarów zanieczyszczeń chemicznych, w tym tzw. substancji priorytetowych. Podstawą analizy jest porównanie uzyskanych wyników ze środowiskowych normami jakości. Przyjmuje się, że jednolita część wód jest w dobrym stanie chemicznym, jeżeli żadna z obliczonych wartości stężeń nie przekracza dopuszczalnych stężeń maksymalnych i średniorocznych. Jeżeli woda nie spełnia tych wymagań, stan chemiczny ocenianej jednolitej części wód określa się jako „poniżej dobrego”. Dodatkowo, wyniki badań osadów dennych są wykorzystywane w systemie oceny stanu chemicznego wód.

Stan jednolitej części wód ocenia się poprzez porównanie wyników klasyfikacji stanu / potencjału ekologicznego i stanu chemicznego. Jednolita część wód może być oceniona jako będąca w „dobry stanie”, jeśli jednocześnie jej stan / potencjał ekologiczny jest sklasyfikowany przynajmniej jako dobry, a stan chemiczny sklasyfikowany jest jako „dobry”. W pozostałych przypadkach, tj. gdy stan chemiczny jest sklasyfikowany jako „poniżej dobrego” lub stan / potencjał ekologiczny sklasyfikowano jako „umiarkowany”, „słaby”, bądź „zły”, jednolitą część wód ocenia się jako będącą w złym stanie.

Schemat oceny stanu jednolitych części wód

Tabela 3 Schemat oceny stanu jednolitych części wód

Z powyższych reguł wynika, że stan jednolitej części wód można ocenić jedynie na podstawie jednego z trzech wymienionych wyżej elementów (nawet przy braku klasyfikacji dla pozostałych), jeśli wskazuje on na stan zły.

W procedurze oceny stanu jednolitych części wód stosuje się również tzw. zasadę dziedziczenia. Reguła ta umożliwia zestawienie na koniec okresu badawczego wyników klasyfikacji wszystkich wskaźników monitorowanych w danym okresie, z zastrzeżeniem, iż do końcowej oceny są wykorzystane najnowsze dostępne i kompletne roczne wyniki badań. Zastosowanie dziedziczenia jest możliwe przy jednoczesnym zachowaniu wynikających z ramowej dyrektywy wodnej terminów ważności wyniku. Przyjmuje się, że dziedziczone mogą być wyniki nie starsze niż 6 lat, przy czym w przypadku uznania jednolitej części wód za zagrożoną niespełnieniem celów środowiskowych lub objęcia jej z innych przyczyn monitoringiem operacyjnym, okres ważności danych biologicznych, fizykochemicznych i hydromorfologicznych (w każdym przypadku w zakresie wskaźników wybranych do monitoringu operacyjnego) skraca się do 3 lat, zaś dane dla wskaźników chemicznych wybranych do tego monitorowania w ogóle nie mogą być dziedziczone.

Ze względu na dużą liczbę jednolitych części wód w Polsce objęcie ich wszystkich monitoringiem jest niemożliwe. Z tego powodu przy prezentowaniu oceny stanu / potencjału ekologicznego rozróżnia się wyniki dla jednolitych części wód monitorowanych, i dla jednolitych części wód niemonitorowanych, które klasyfikowane są poprzez ekstrapolację, na podstawie wyników uzyskanych dla części wód monitorowanych lub w wyniku oceny eksperckiej. Wyniki klasyfikacji stanu / potencjału ekologicznego, ze względu na stosunkowo niski poziom ufności, prezentuje się poprzez nadanie tak ocenianym jednolitym częściom wód dwóch klas: stan / potencjał ekologiczny „co najmniej dobry” oraz „poniżej dobrego”.


Badania i ocena stanu wód przejściowych i przybrzeżnych

Głównym celem zadania jest dostarczenie wiedzy o stanie ekologicznym (lub potencjale ekologicznym) i stanie chemicznym wód przejściowych i przybrzeżnych Polski, niezbędną do gospodarowania wodami w dorzeczach, w tym do ich ochrony przed eutrofizacją i zanieczyszczeniami antropogenicznymi.

Cel i podstawa prawna

Obowiązek badania i oceny jakości wód powierzchniowych w ramach PMŚ wynika z art. 155a ust. 2 ustawy z dnia 18 lipca 2001 r.- Prawo wodne (Dz. U. z 2005 r. Nr 239, poz. 2019 z późn. zm.) zwanej dalej ustawą - Prawo wodne, przy czym zgodnie z ust. 3 tego artykułu badania jakości wód powierzchniowych w zakresie elementów fizykochemicznych, chemicznych i biologicznych należą do kompetencji wojewódzkiego inspektora ochrony środowiska.

Głównym celem zadania jest dostarczenie wiedzy o stanie ekologicznym (lub potencjale ekologicznym) i stanie chemicznym wód przejściowych i przybrzeżnych Polski, niezbędną do gospodarowania wodami w dorzeczach, w tym do ich ochrony przed eutrofizacją i zanieczyszczeniami antropogenicznymi.

Zakres i sposób badań oraz kryteria oceny stanu wód przejściowych i przybrzeżnych określają poniższe przepisy prawne:

  • ustawa z dnia 27 kwietnia 2001 r. - Prawo ochrony środowiska (Dz. U. z 2008 r. Nr 25, poz. 150, z późn. zm.) - art. 26;
  • ustawa z dnia 18 lipca 2001 r. - Prawo wodne (Dz. U. z 2005 r. Nr. 239, poz. 2019 z późn. zm.) - art. 38a ust. 2 i 3, art. 47, art. 155a, art.155b, art. 156;
  • rozporządzenie MŚ z dnia 4 października 2002 r. (Dz. U. z 2002 r. Nr 176, poz. 1454) w sprawie wymagań jakim powinny odpowiadać morskie wody wewnętrzne i wody przybrzeżne będące środowiskiem życia skorupiaków i mięczaków;
  • rozporządzenie MŚ z dnia 9 listopada 2011 r. w sprawie sposobu klasyfikacji stanu jednolitych części wód powierzchniowych oraz środowiskowych norm jakości dla substancji priorytetowych (Dz. U. 2011 nr 257 poz. 1545);
  • rozporządzenie MŚ z dnia 15 listopada 2011 r. w sprawie form i sposobu prowadzenia monitoringu jednolitych części wód powierzchniowych i podziemnych (Dz. U. Nr 258, poz. 1550);
  • rozporządzenie MŚ z dnia 21 listopada 2013 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie form i sposobu prowadzenia monitoringu jednolitych części wód powierzchniowych i podziemnych (Dz. U. 2013 poz. 1558);
  • rozporządzenie z dnia 9 listopada 2011 r. w sprawie klasyfikacji stanu ekologicznego, potencjału ekologicznego i stanu chemicznego jednolitych części wód powierzchniowych (Dz. U. z 2011 nr 258 poz. 1549);
  • ustawa z dnia 3 października 2008 r. o udostępnianiu informacji o środowisku i jego ochronie, udziale społeczeństwa w ochronie środowiska oraz o ocenach oddziaływania na środowisko (Dz. U. z 2008 r. Nr 199, poz. 1227).
Struktura sieci

Monitoring realizowany jest w oparciu o wyznaczone tzw. jednolite części wód, które należy rozumieć jako oddzielne i znaczące elementy wód powierzchniowych, stanowiące podstawową jednostkę gospodarowania wodami. Lata 2013-2015 w zakresie badań i oceny stanu jednolitych części wód przejściowych i przybrzeżnych są drugą częścią sześcioletniego (od 2010 do 2015) cyklu gospodarowania wodami.

W okresie tym prowadzone są badania w ramach trzech rodzajów monitoringu:

  • diagnostycznego, którego głównym celem jest dostarczenie ogólnej oceny stanu wód powierzchniowych obszaru dorzecza oraz umożliwienie oceny długoterminowych zmian w warunkach naturalnych,
  • operacyjnego, realizowanego w celu ustalenia stanu tych jednolitych części wód, które zidentyfikowano (z wykorzystaniem danych z monitoringu diagnostycznego), jako zagrożone nieosiągnięciem celów środowiskowych, oraz oceny zmian ich stanu następujących w wyniku wdrożenia programów działań naprawczych określonych w programie wodno-środowiskowym kraju,
  • badawczego, realizowanego w celu zebrania dodatkowych informacji o stanie wód w związku z uwarunkowaniami lokalnymi lub umowami międzynarodowymi,
  • obszarów chronionych, realizowanego w jednolitych częściach wód przeznaczonych do celów rekreacyjnych, w tym kąpieliskowych, przeznaczonych do ochrony siedlisk lub gatunków lub występujących na obszarach wrażliwych na eutrofizację.
Zakres i częstotliwość badań

Częstotliwość badań jest zróżnicowana i zależy od celu, dla którego dany punkt pomiarowo-kontrolny lub stanowisko badawcze zostało wyznaczone:

  • dla punktów diagnostycznych obowiązuje ujednolicony zakres pomiarowy, obejmujący pełną listę elementów biologicznych, fizykochemicznych, a także substancje chemiczne.
  • dla punktów operacyjnych zakres pomiarowy został ustalony osobno dla każdego punktu, w zależności od charakteru presji. Operacyjne punkty pomiarowo-kontrolne zlokalizowane w jednolitych częściach wód powierzchniowych, w których jest lub było zlokalizowane źródło zanieczyszczeń o potencjalnej możliwości zrzutu substancji szczególnie szkodliwych dla środowiska wodnego, w szczególności substancji priorytetowych, lub dla których wyniki monitoringu diagnostycznego wskazały, że jedna z tych substancji występuje w ilości przekraczającej dopuszczalne stężenia, objęte zostały badaniami w zakresie tych substancji corocznie. W okresie 2013-2015 przebadane zostaną w ramach cykli rocznych wszystkie operacyjne punkty pomiarowo-kontrolne wód przejściowych i przybrzeżnych;
  • dla punktów monitoringu obszarów chronionych w zależności od celu, któremu służy dany punkt;
  • dla badawczych stanowisk pomiarowych program został ustalony pod kątem przyczyn, dla których monitoring badawczy został wdrożony.
Ocena stanu jednolitych części wód przejściowych i przybrzeżnych

Co roku wykonywana jest ocena stanu jednolitych części wód przejściowych i przybrzeżnych objętych w roku poprzednim monitoringiem operacyjnym, zaś w roku 2016, po zrealizowaniu pełnego programu monitoringu sporządzone zostanie zbiorcze zestawienie oceny stanu/potencjału ekologicznego oraz stanu chemicznego jednolitych części wód przejściowych i przybrzeżnych.

Zakres corocznej oceny w jednolitych częściach wód objętych monitoringiem operacyjnym w operacyjnych punktach pomiarowo-kontrolnych uzależniony jest od zrealizowanego w danym roku programu. W przypadku tego rodzaju monitoringu ocena stanu ekologicznego (lub potencjału ekologicznego) jest oceną sporządzoną na podstawie ograniczonej liczby wskaźników, ukierunkowaną na oddziaływującą na daną jednolitą część wód presję. Ocena ta nie świadczy więc w pełni o rzeczywistym stanie ekologicznym, ale o skuteczności wdrożonych programów naprawczych. Na jej podstawie można również wnioskować o stanie ekologicznym w jakim znajduje się dana jednolita część wód, przy czym pełną oceną jest ocena wykonywana w ramach monitoringu diagnostycznego.

Szczegółowy program badawczy zawarty jest w wojewódzkich programach monitoringu środowiska, dostępnych na stronach internetowych WIOŚ wraz z bieżącymi ocenami stanu.


Badania i ocena stanu rzek

Obowiązek badania i oceny jakości wód powierzchniowych w ramach PMŚ wynika z art. 155a ust. 2 ustawy z dnia 18 lipca 2001 r.- Prawo wodne (Dz. U. z 2005 r. Nr 239, poz. 2019 z późn. zm. ) zwanej dalej ustawą - Prawo wodne, przy czym zgodnie z ust. 3 tego artykułu badania jakości wód powierzchniowych w zakresie elementów fizykochemicznych, chemicznych i biologicznych należą do kompetencji wojewódzkiego inspektora ochrony środowiska.

Głównym celem zadania jest dostarczenie wiedzy o stanie ekologicznym (lub potencjale ekologicznym) i stanie chemicznym rzek Polski, niezbędną do gospodarowania wodami w dorzeczach, w tym do ich ochrony przed eutrofizacją i zanieczyszczeniami antropogenicznymi.

Zakres i sposób badań oraz kryteria oceny stanu wód rzecznych określają rozporządzenia do ustawy - Prawo wodne:

  • rozporządzenie MŚ z dnia 4 października 2002 r. w sprawie wymagań, jakim powinny odpowiadać wody śródlądowe będące środowiskiem życia ryb w warunkach naturalnych (Dz. U. z 2002 r. Nr 176, poz.1455);
  • rozporządzenie MŚ z dnia 23 grudnia 2002 r. w sprawie kryteriów wyznaczania wód wrażliwych na zanieczyszczenie związkami azotu ze źródeł rolniczych (Dz. U. z 2002 r. Nr 241, poz. 2093);
  • rozporządzenie MŚ z dnia 27 listopada 2002 r. w sprawie wymagań, jakim powinny odpowiadać wody powierzchniowe wykorzystywane do zaopatrzenia ludności w wodę przeznaczoną do spożycia (Dz. U. z 2002 r. Nr 204, poz. 1728);
  • rozporządzenie MŚ z dnia 9 listopada 2011 r. w sprawie sposobu klasyfikacji stanu jednolitych części wód powierzchniowych oraz środowiskowych norm jakości dla substancji priorytetowych (Dz. U. 2011 nr 257 poz. 1545);
  • rozporządzenie MŚ z dnia 15 listopada 2011 r. w sprawie form i sposobu prowadzenia monitoringu jednolitych części wód powierzchniowych i podziemnych (Dz. U. Nr 258, poz. 1550);
  • rozporządzenie MŚ z dnia 21 listopada 2013 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie form i sposobu prowadzenia monitoringu jednolitych części wód powierzchniowych i podziemnych (Dz. U. 2013 poz. 1558);
  • rozporządzenie z dnia 9 listopada 2011 r. w sprawie klasyfikacji stanu ekologicznego, potencjału ekologicznego i stanu chemicznego jednolitych części wód powierzchniowych (Dz. U. z 2011 nr 258 poz. 1549);
  • ustawa z dnia 3 października 2008 r. o udostępnianiu informacji o środowisku i jego ochronie, udziale społeczeństwa w ochronie środowiska oraz o ocenach oddziaływania na środowisko (Dz. U. z 2008 r. Nr 199, poz. 1227).
Struktura sieci

Monitoring realizowany jest w oparciu o wyznaczone tzw. jednolite części wód, które należy rozumieć jako oddzielne i znaczące elementy wód powierzchniowych, stanowiące podstawową jednostkę gospodarowania wodami.

Monitoring wód w rzekach (w tym zbiorniki zaporowe) jest prowadzony w 4 rodzajach monitoringu:

  • a) diagnostycznym,
  • b) operacyjnym,
  • c) badawczym,
  • d) obszarów chronionych.

Zakres realizowanych badań jest pochodną rodzaju monitoringu, typu jednolitej części wód oraz wymagań związanych z funkcją, jaką pełni punkt pomiarowo-kontrolny.

Monitoring diagnostyczny
Celem monitoringu diagnostycznego jest ustanowienie spójnego i kompleksowego przeglądu stanu wód na każdym obszarze dorzecza, w wyniku którego możliwe będzie sklasyfikowanie wszystkich jednolitych części wód powierzchniowych poprzez przypisanie ich do jednej z pięciu klas stanu/potencjału ekologicznego, dwóch klas stanu chemicznego i dwóch klas stanu. Monitoring diagnostyczny powinien być przeprowadzany w wystarczającej liczbie jednolitych części wód powierzchniowych, aby umożliwić ocenę ogólnego stanu wód powierzchniowych w obrębie każdej zlewni lub podzlewni na obszarze dorzecza. Monitoring diagnostyczny dostarcza również informacji na temat długoterminowych zmian naturalnych oraz długoterminowych zmian wynikających z działalności antropogenicznej prowadzonej na szeroką skalę.

Monitoring operacyjny
Monitoring operacyjny służy określaniu stanu tych części wód, w przypadku których uznano, że istnieje ryzyko, iż cele środowiskowe wyznaczone dla tych wód nie zostaną osiągnięte. Jest on również wykorzystywany w ocenie zmian stanu wód wynikających z realizacji programów działań. Monitoring operacyjny musi być realizowany w odniesieniu do wszystkich jednolitych części wód, w przypadku których uznano, w wyniku przeglądu wpływu działalności człowieka i/lub na podstawie wyników monitoringu diagnostycznego, że istnieje ryzyko nieosiągnięcia celów środowiskowych. Monitoring ten musi również objąć wszystkie części wód, do których odprowadzane są substancje priorytetowe. Należy również objąć monitoringiem operacyjnym te JCWP, w których monitoring diagnostyczny wykazał przekroczenie środowiskowych norm jakości lub granic dobrego stanu dla substancji priorytetowych i dla substancji z grupy specyficznych zanieczyszczeń syntetycznych i niesyntetycznych.

Monitoring badawczy
Monitoring badawczy realizowany jest w specyficznych sytuacjach określonych w rozporządzeniu. Wyniki monitoringu badawczego są wykorzystywane m.in. do określenia skutków przypadkowego zanieczyszczenia, uzupełnienia informacji o stanie wód oraz do wypełnienia zobowiązań międzynarodowych, gdy zobowiązania te wychodzą poza ramy monitoringu diagnostycznego i operacyjnego.

Monitoring obszarów chronionych
Monitorowanie obszarów chronionych ma charakter uzupełniający do monitoringu stanu JCWP (monitoringu diagnostycznego, monitoringu operacyjnego). Obecnie monitoring obszarów chronionych jest prowadzony dla JCWP:

  • § przeznaczonych do poboru wody na potrzeby zaopatrzenia ludności w wodę do spożycia,
  • § przeznaczonych do celów rekreacyjnych, w tym kąpieliskowych,
  • § występujące na obszarach przeznaczonych do ochrony siedlisk lub gatunków, w tym gatunków zwierząt wodnych o znaczeniu gospodarczym,
  • § występujące na obszarach wrażliwych na eutrofizację wywołaną zanieczyszczeniami pochodzącymi ze źródeł komunalnych,
  • § występujące na obszarach narażonych na zanieczyszczenia związkami azotu pochodzącymi ze źródeł rolniczych

Monitoring prowadzony jest w cyklach powiązanych ściśle z cyklem gospodarowania wodami (6-letnie). Aktualny cykl wodny to okres lat 2010-2015. Zatem projektowanie programów monitoringu jest także dostosowane do cyklu planistycznego. Zgodnie z RDW, mapa sieci punktów pomiarowo-kontrolnych monitoringu wód jest elementem planów gospodarowania wodami (PGW) i, wraz z pozostałymi informacjami zawartymi w planach, jest przekazywana do Komisji Europejskiej w ramach obowiązków raportowych. Opracowany program monitoringu wód jest programem 6-letnim. Przyjęcie takiej formuły powoduje, że Polska może włączyć do raportu dla Komisji pełną, kompleksową informację o monitoringu wód w okresie objętym PGW, co nie wyklucza jednocześnie możliwości jej aktualizacji po realizacji pierwszego trzyletniego cyklu monitoringowego (aktualizacja w przypadku aktualnego cyklu została dokonana po zrealizowaniu programu na lata 2010-2012). Prace aktualizacyjne powinny zostać przeprowadzone w ostatnim roku pierwszego trzyletniego cyklu monitoringu (w przypadku aktualnego cyklu zostały przeprowadzone w 2013 roku). W kolejnym cyklu wodnym możliwości aktualizacji, po realizacji pierwszego trzyletniego cyklu monitoringowego, przypadają po zrealizowaniu programu na lata 2016-2018.

Zakres i częstotliwość badań

Częstotliwość badań jest zróżnicowana i zależy od celu, dla którego dany punkt pomiarowo-kontrolny został wyznaczony:

  • dla punktów diagnostycznych obowiązuje ujednolicony zakres pomiarowy, obejmujący pełną listę elementów biologicznych (częstotliwość pomiarów od 1 do 8 razy w roku, w zależności od wskaźnika i typu rzeki), fizykochemicznych (w tym wskaźniki charakteryzujące warunki termiczne, warunki tlenowe, zanieczyszczenia organiczne, zasolenie, zakwaszenie oraz substancje biogenne; częstotliwość pomiarów od 1 do 12 razy w roku), a także substancje chemiczne. W okresie 2010-2012 przebadane zostały w ramach jednego cyklu rocznego wszystkie diagnostyczne punkty pomiarowo-kontrolne rzek (począwszy od 2011 roku)
  • dla punktów operacyjnych zakres pomiarowy został ustalony osobno dla każdego punktu, w zależności od charakteru presji. Operacyjne punkty pomiarowo-kontrolne zlokalizowane w jednolitych częściach wód powierzchniowych, w których jest lub było zlokalizowane źródło zanieczyszczeń o potencjalnej możliwości zrzutu substancji szczególnie szkodliwych dla środowiska wodnego, w szczególności substancji priorytetowych, lub dla których wyniki monitoringu diagnostycznego wskazały, że jedna z tych substancji występuje w ilości przekraczającej dopuszczalne stężenia, objęte zostały badaniami w zakresie tych substancji corocznie. W okresie 2010-2012 przebadane zostały w ramach jednego cyklu rocznego wszystkie operacyjne punkty pomiarowo-kontrolne rzek
  • dla punktów monitoringu obszarów chronionych w zależności od celu, któremu służy dany punkt. W przypadku wód przeznaczonych do bytowania ryb w warunkach naturalnych, monitoringiem w ramach sieci punktów pomiarowo-kontrolnych objęte zostały głównie jednolite części wód zagrożone niespełnieniem celów środowiskowych. Każdy punkt służący temu celowi będzie przebadany przynajmniej 1 raz na 3 lata. Natomiast punkty pomiarowe służące do oceny wód przeznaczonych do zaopatrzenia ludności w wodę do spożycia w okresie objętym WPMŚ badane będą w każdym roku
  • dla badawczych punktów pomiarowo-kontrolnych program został ustalony pod kątem przyczyn, dla których monitoring badawczy został wdrożony.

Szczególną rolę pełnią punkty pomiarowo-kontrolne zlokalizowane na ujściach dużych rzek (w Kiezmarku i Krajniku Dolnym) oraz na ujściach rzek Przymorza, wpadających bezpośrednio do Bałtyku. Są to punkty intensywnego monitoringu, w których badane są metale ciężkie, biogeny oraz wskaźniki charakteryzujące warunki tlenowe. Częstotliwość pomiarów wynosi nie mniej niż 12 razy w roku (po 1 poborze w każdym miesiącu). Punkty intensywnego monitoringu są celowymi punktami monitoringu operacyjnego, a wyniki realizowanego w nich regularnego programu badań służą m.in. do oceny ładunków biogenów i metali ciężkich odprowadzanych rzekami z Polski do Morza Bałtyckiego. Dane te wykorzystywane są również, w miarę potrzeb, w projektach realizowanych w ramach podsystemu „Monitoring wód powierzchniowych - Morze Bałtyckie".

Ocena stanu jednolitych części wód rzek

Co roku wykonywana jest ocena stanu jednolitych części wód rzecznych objętych w roku poprzednim monitoringiem diagnostycznym, zaś w roku 2013, za okres 2010-2012, po zrealizowaniu pełnego programu monitoringu diagnostycznego sporządzone zostało zbiorcze zestawienie oceny stanu ekologicznego (lub potencjału ekologicznego) oraz stanu chemicznego jednolitych części wód rzecznych oraz wykonana ekstrapolacja wyników na jednolite części wód nieobjęte tym rodzajem monitoringu.

Zakres corocznej oceny w jednolitych częściach wód objętych monitoringiem operacyjnym w operacyjnych punktach pomiarowo-kontrolnych uzależniony jest od zrealizowanego w danym roku programu. W przypadku tego rodzaju monitoringu ocena stanu ekologicznego (lub potencjału ekologicznego) jest oceną sporządzoną na podstawie ograniczonej liczby wskaźników, ukierunkowaną na oddziaływującą na daną jednolitą część wód presję. Ocena ta nie świadczy więc w pełni o rzeczywistym stanie ekologicznym, ale o skuteczności wdrożonych programów naprawczych. Na jej podstawie można również wnioskować o stanie ekologicznym w jakim znajduje się dana jednolita część wód, przy czym pełną oceną jest ocena wykonywana w ramach monitoringu diagnostycznego.

Dodatkowo, zgodnie z kalendarzami wynikającymi z odpowiednich przepisów i dyrektyw, wykonywane są oceny dla jednolitych części wód, zlokalizowanych na obszarach chronionych (punkty pomiarowe w monitoringu obszarów chronionych).

Szczegółowy program badawczy zawarty jest w wojewódzkich programach monitoringu środowiska, dostępnych na stronach internetowych WIOŚ.

Niżej przedstawione są metodyki monitoringu i oceny w pierwotnej postaci. Część z nich została w późniejszych latach zmodyfikowana, zwłaszcza w zakresie wartości granicznych klas stanu ekologicznego. Obowiązujące wartości znajdują się w odpowiednim, co kilka lat aktualizowanym, rozporządzeniu ministra środowiska.


Badania i ocena stanu jezior

Celem monitoringu jezior jest zapewnienie informacji na potrzeby oceny stanu jezior.

Informacje te następnie są wykorzystywane dla potrzeb krajowych (Ministerstwa Środowiska, Krajowego Zarządu Gospodarki Wodnej i innych ośrodków decyzyjnych oraz społeczeństwa) oraz na potrzeby raportowania do Komisji Europejskiej (w tym poprzez Europejską Agencję Środowiska) - wg wymagań określonych prawem krajowym i UE, ze względu na realizację zobowiązań acquis communautaire w zakresie monitoringu i oceny stanu wód powierzchniowych (Dyrektywa 2000/60/WE tzw. Ramowa Dyrektywa Wodna) przetransponowanych do ustawy Prawo Wodne (Dz. U. z 2005 r. Nr 239 poz.2019 z późn. zm.).

Zgodnie z rozporządzeniem Ministra Środowiska z dnia 15 listopada 2011 r. w sprawie form i sposobu prowadzenia monitoringu jednolitych części wód powierzchniowych i podziemnych (Dz.U. 2011 nr 258 poz. 1550) oraz rozporządzeniem Ministra Środowiska z dnia 21 listopada 2013 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie form i sposobu prowadzenia monitoringu jednolitych części wód powierzchniowych i podziemnych (Dz.U. 2013 poz. 1558) wyznacza się następujące typy monitoringu: diagnostyczny, operacyjny i badawczy, uzupełnione dodatkowo monitoringiem obszarów chronionych.

Monitoring diagnostyczny ustanawia się w celu dostarczenia informacji o stanie jednolitych części wód, jak również dostarczenia informacji o reakcjach jednolitych części wód na określone rodzaje presji, w tym dokonania oceny długoterminowych zmian jednolitych części wód zachodzących w warunkach naturalny oraz w różnych warunkach antropopresji. Nie ma możliwości ustalenia rodzajów i wielkości oddziałujących na monitorowane jednolite części wód presji na podstawie samych wyników monitoringu wód. Taka szczegółowa analiza wielkości oddziaływań i rzeczywistych źródeł antropopresji, wraz z ustaleniem dopuszczalnych ładunków odprowadzanych do tych wód lub nasileniem innych rodzajów presji jest zadaniem statutowym zarządzającego wodami w Polsce. Dane pochodzące z realizacji monitoringu diagnostycznego powinny posłużyć jedynie jako dodatkowa informacja służąca do opracowania zagrożenia nieosiągnięcia określonych dla jednolitych części wód celów środowiskowych i prognozowania reakcji na zmiany presji oddziałujących na te części wód.

Monitoring diagnostyczny ma charakter cykliczny z minimalną częstotliwością co sześć lat (co najmniej raz w cyklu gospodarowania wodami). W przypadku stwierdzenia dobrego stanu wód i braku zagrożenia nieosiągnięcia celów środowiskowych, monitoring diagnostyczny może być prowadzony w ramach co trzeciego sześcioletniego planistycznego cyklu gospodarowania wodami. Warunkiem koniecznym dla takiego odroczenia realizacji monitoringu diagnostycznego jest potwierdzenie, na podstawie sporządzanej przez zarządzającego wodami w Polsce, oceny wpływu znaczących oddziaływań na stan wód, braku negatywnych zmian w tych oddziaływaniach na ocenianą jednolitą część wód.

Monitoringiem operacyjnym obejmuje się jednolite części wód powierzchniowych jeziornych wyznaczonych jako zagrożone nieosiągnięciem dobrego stanu w celu dokonania oceny wszelkich zmian stanu wynikających z przyjętych przez zarządzającego wodami w Polsce programów działań naprawczych. Dodatkowo monitoringiem operacyjnym obejmuje się wszystkie części wód do których odprowadzane są substancje szczególnie szkodliwe dla środowiska wodnego (wskaźniki z grupy 4. zał. 3 Dz.U. 2011 nr 258 poz. 1550 z późn. zm.).

Monitoring operacyjny jest realizowany cyklicznie, co najmniej co trzy lata w cyklu gospodarowania wodami. Realizacja tego monitoringu może zostać zakończona w przypadku ustąpienia oddziaływania stwierdzonej presji, potwierdzonej oceną wskazująca na osiągnięcie wyznaczonych celów środowiskowych, lub zawieszona w przypadku braku podjęcia programu działań naprawczych.

Monitoring badawczy można ustanowić w celu wyjaśnienia przyczyn niespełnienia celów środowiskowych przez daną jednolitą cześć wód powierzchniowych jeziornych, w przypadku, gdy wyniki monitoringu diagnostycznego wskazują, że cele te nie zostaną osiągnięte, i gdy nie rozpoczęto realizacji monitoringu operacyjnego. Również w ramach monitoringu badawczego można analizować wielkość i wpływ na stan jednolitej części wód przypadkowego zanieczyszczenia oraz ustalić przyczyny rozbieżności między wynikami oceny stanu ekologicznego na podstawie poszczególnych wskaźników oceny stanu wód jeziornych. Monitoring ten jest też właściwym narzędziem dla zbierania dodatkowych informacji o stanie wód w związku z uwarunkowaniami lokalnymi lub umowami międzynarodowymi, które nie wymagają wdrożenia monitoringu diagnostycznego lub monitoringu operacyjnego.

Monitoring obszarów chronionych służy ocenie dodatkowych wymagań określonych w ramach ustalenia przez zarządzającego wodami w Polsce celów środowiskowych.

Zgodnie z rozporządzeniem Ministra Środowiska z dnia 9 listopada 2011 r. w sprawie sposobu klasyfikacji stanu jednolitych części wód powierzchniowych oraz środowiskowych norm jakości dla substancji priorytetowych (Dz.U. 2011 nr 257 poz. 1545) na ocenę stanu wód składa się stan ekologiczny i stan chemiczny. Podstawą oceny stanu ekologicznego są tzw. elementy biologiczne (zespoły organizmów wodnych: fitoplanktonu, makrofitów i fitobentosu, makrobezkręgowców bentosowych oraz ryb). Elementy fizyczno-chemiczne oraz hydromorfologiczne mają natomiast znaczenie wspomagające.


Badania i ocena jakości środowiska morskiego Bałtyku

Morze Bałtyckie jest Morzem Śródlądowym o stosunkowo małej wymianie wód z Wszechoceanem. Dlatego niezbędny jest jego stały monitoring.

Cel i podstawa prawna

Obowiązek badania i oceny jakości środowiska morskiego Bałtyku w ramach PMŚ wynika z zobowiązań sprawozdawczych Polski określonych w Konwencji "O ochronie środowiska morskiego obszaru Morza Bałtyckiego". Jednocześnie ocena jakości wód Bałtyku - odbiornika zanieczyszczeń odprowadzanych z obszaru jego zlewni, jest wykorzystywana dla potrzeb zarządzania i oceny skuteczności ochrony zasobów wodnych, realizowanej na podstawie ustawy z dnia 18 lipca 2001 r. - Prawo wodne (Dz.U. z 2005 r., Nr 239, poz. 2019, oraz Nr 267, poz. 2255).

Zakres i sposób badań oraz kryteria oceny stanu środowiska morskiego określają
  • Konwencja Helsińska z 1974 roku "O Ochronie Środowiska Morskiego Obszaru Morza Bałtyckiego";
  • Nowa Konwencja „O Ochronie Środowiska Morskiego Obszaru Morza Bałtyckiego" z dnia 9 kwietnia 1992 r. (Dz. U. z dnia 14. 04.2000 r., Nr 28, poz. 346.);
  • ustawa z dnia 18 lipca 2001 r. - Prawo wodne (Dz. U. z 2005 r. Nr 239, poz. 2019 oraz Nr 267, poz. 2255);
  • rozporządzenie MŚ z dnia 4.10.2002 r. (Dz. U. Nr 176, poz. 1454) w sprawie wymagań jakim powinny odpowiadać morskie wody wewnętrzne i wody przybrzeżne będące środowiskiem życia skorupiaków i mięczaków;
  • rozporządzenie MŚ z dnia 1.09.2002 r. w sprawie sposobu udostępniania informacji o środowisku (Dz. U. Nr 176, poz. 1453).
Struktura sieci

Badania stanu środowiska morskiego polskiej strefy Bałtyku prowadzone na poziomie kraju stanowią polski wkład w międzynarodowy "Zintegrowany Program Monitoringu Morza Bałtyckiego COMBINE". Obejmują one monitoring strefy głębokowodnej (stacje badawcze w rejonie Głębi Gotlandzkiej, Bornholmskiej i Gdańskiej) oraz uzupełniający program badań strefy przybrzeżnej, zatok i zalewów (Zatoka Gdańska i Pomorska, Zalew Wiślany i Szczeciński w punktach nieobjętych monitoringiem w ramach zadania Badania i ocena wód przejściowych i przybrzeżnych) wobec programu realizowanego w ramach podsystemu Monitoring jakości wód powierzchniowych.

Zakres i częstotliwość badań

W ramach programu wykonywane są badania warunków fizyko-chemicznych, tj.: temperatura, zasolenie, stężenie tlenu, widoczność krążka Secchiego, zawartość biogenów, metali ciężkich i trwałych związków organicznych. Prowadzone są także obserwacje parametrów biologicznych środowiska morskiego, tj. - mikrobiologia, fitoplankton, zooplankton, fitobentos, zoobentos, ichtiofauna oraz poziomu substancji szkodliwych w wodzie i organizmach morskich i zawartości radionuklidów w wodzie i osadach.

Ocena stanu

Na podstawie uzyskiwanych danych dokonywana jest roczna ocena stanu środowiska Bałtyku.


Cel badań osadów dennych rzek i jezior

Na dnie jezior, rzek, kanałów rzecznych i zbiorników zaporowych w wyniku sedymentacji zawiesin mineralnych i organicznych pochodzących z erozji, a także składników wytrącających się z wody, powstają osady. W wielu lokalizacjach w tworzeniu się osadów bierze także udział materiał wnoszony wraz ze ściekami przemysłowymi i komunalnymi oraz spływem powierzchniowym z terenów zurbanizowanych, przemysłowych i rolniczych. W osadach wodnych jest zatrzymywana większość potencjalnie szkodliwych metali i związków organicznych trafiających do wód powierzchniowych. Akumulowane są w nich pierwiastki, które miały lub mają obecnie szerokie zastosowanie w gospodarce m. in. cynk, miedź, chrom, kadm, ołów, nikiel, rtęć. W osadach zatrzymywane są również trwałe zanieczyszczenia organiczne (TZO) m. in. wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne (WWA) i związki chloroorganiczne takie jak pestycydy chloroorganiczne i polichlorowane bifenyle (PCB).

Jakość osadów wodnych jest istotna dla dobrego stanu środowiska wód, ponieważ są one integralną częścią środowiska wód powierzchniowych, a bytujące w nich organizmy wodne biorą udział nie tylko w bigeochemicznych transformacjach, ale także odgrywają podstawową rolę w utrzymaniu czystości wód, rozkładzie materii organicznej i produkcji pierwotnej. Obecność wysokich zawartości potencjalnie szkodliwych składników w osadach ujemnie wpływa na jakość środowiska wód powierzchniowych. Zanieczyszczone osady mogą szkodliwe oddziaływać na zasoby biologiczne wód i często pośrednio na zdrowie człowieka. Wstępujące w osadach metale ciężkie i inne substancje niebezpieczne mogą akumulować się w łańcuchu troficznym do poziomu, który jest toksyczny dla organizmów wodnych, zwłaszcza drapieżników, a także mogą stwarzać ryzyko dla ludzi. Osady o wysokiej zawartości szkodliwych składników są potencjalnym ogniskiem zanieczyszczenia środowiska. Część szkodliwych składników zawartych w osadach może ulegać ponownemu uruchomieniu do wody w następstwie procesów chemicznych i biochemicznych przebiegających w osadach, jak również mechanicznego poruszenia wcześniej odłożonych zanieczyszczonych osadów na skutek naturalnych procesów albo podczas transportu bądź bagrowania. Podczas powodzi zanieczyszczone osady mogą być przemieszczane na gleby tarasów zalewowych albo transportowane w dół rzek.

Osady powstające na dnie rzek, jezior, zbiorników zaporowych, kanałów jak również u wybrzeży mórz są powszechnie wykorzystywane do kontroli jakości środowiska pod względem zanieczyszczenia zarówno metalami ciężkimi, jak i szkodliwymi związkami organicznymi. Ze względu na wielokrotnie wyższe stężenia substancji szkodliwych w osadach, w porównaniu do ich zawartości w wodzie, analiza chemiczna osadów umożliwia wykrywanie i obserwację zmian w ich zawartości nawet przy stosunkowo niewielkim stopniu zanieczyszczenia.

Szkodliwe pierwiastki i związki organiczne w osadach dennych

Pierwiastki śladowe

W warunkach naturalnych w osadach wodnych pierwiastki śladowe obecne są w niskich zawartościach. Ich stężenie w osadach zależy przede wszystkim od typu skał występujących na obszarze zlewni i jedynie na obszarach mineralizacji kruszcowej obserwuje się obecność wysokich zawartości pierwiastków śladowych. W zanieczyszczonych osadach wykrywane są najczęściej podwyższone stężenia pierwiastków mających zastosowanie w gospodarce lub uruchamianych do środowiska na skutek wysokotemperaturowego przetwarzania surowców takich jak np.: arsen, chrom, miedź, nikiel, rtęć, cynk. Arsen i jego związki wykorzystywane są w produkcji stopów z ołowiem i miedzią, katalizatorów, bakteriocydów, dodatków do pasz, inhibitorów korozji, leków, środków garbujących i środków do zabezpieczania drewna. Arsen wprowadzany jest do środowiska także na skutek spalania węgli oraz stosowania nawożenia fosforowego. Źródłem zanieczyszczenia osadów chromem jest odprowadzanie ścieków z galwanizerni, produkcji farb i lakierów, z zakładów przemysłu włókienniczego i skórzanego, a także stosowanie preparatów do zwalczania szkodników i impregnacji drewna. Zanieczyszczenie środowiska chromem jest także skutkiem jego emisją z hut stali nierdzewnych, żaroodpornych i stali stopowych, z zakładów przemysłu szklarskiego emalierskiego i ceramicznego. Cynk jest uruchamiany do środowiska z wielu źródeł m. in. na skutek spalania węgla, przetwarzania rud cynkowo-ołowiowych, hutnictwa cynku oraz rolnictwo. Cynk i jego związki mają olbrzymie zastosowanie w gospodarce np. w produkcji stopów z miedzią i glinem, do pokrywania wyrobów z żelaza i stali antykorozyjną powłoką, wykorzystywane są w produkcji farb i lakierów, lekarstw i kosmetyków, a także są stosowanie jako wypełniacz i aktywator w przemyśle gumowym. Do środowiska miedź wprowadzana jest na skutek spalania węgli, przetwarzania rud miedzi, hutnictwa miedzi, transport, rolnictwo (mikronawóz, środki ochrony roślin, dodatek do pasz), rybactwo (kontrola glonów i patogenów w stawach hodowlanych), a także w następstwie niszczenia przez czynniki atmosferyczne budynków oraz środków transportu podczas ich eksploatacji. Zanieczyszczenie osadów wodnych kadmem spowodowane jest najczęściej przez odprowadzanie ścieków pochodzących z górnictwa, przeróbki i przetwarzania rud cynkowoołowiowych oraz ścieków z zakładów przemysłu metalurgicznego, elektronicznego (składnik niskotopliwych stopów, pokrywanie wyrobów metalowych powłokami antykorozyjnymi, produkcja baterii i akumulatorów niklowo-kadmowych), farbiarskiego, tworzyw sztucznych (stabilizator mas plastycznych np. PCV). Nikiel do środowiska jest wprowadzany przez zakłady przemysłu metalurgicznego (produkcja stopów), metalowego (powłoki antykorozyjne), elektrycznego (baterie), spożywczego (katalizatory), tworzyw sztucznych, włókienniczego. Ołów wykorzystywany jest w produkcji przede wszystkim akumulatorów samochodowych, a także w produkcji lutów, łożysk, powłok kablowych, amunicji, barwników oraz past uszczelniających. Powszechne zanieczyszczenie osadów wodnych ołowiem zostało spowodowane przez wieloletnie globalne stosowanie czterometylku ołowiu w produkcji paliw. Antropogenicznymi źródłami rtęci jest nie tylko jej przenikanie z procesów produkcyjnych, w których ona sama lub jej związki są wykorzystywane (zakłady przemysłu elektrotechnicznego, zakłady przemysłu chemicznego – produkcja chloru i sody, produkcja włókien sztucznych), ale przede wszystkim z zakładów, w których surowce podlegają wysokotemperaturowemu przetwarzaniu, a zawarta w nich rtęć uwalniana jest do atmosfery, przede wszystkim na skutek spalania paliw kopalnych oraz hutnictwa metali nieżelaznych.

Trwałe zanieczyszczenia organiczne

Do związków organicznych akumulowanych w osadach i stanowiących największe zagrożenie dla środowiska należą związki takie jak: polichlorowane bifenyle, pestycydy chloroorganiczne oraz wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne. Zagrożenie dla dobrego stanu środowiska wód stanowią także organiczne związki cyny, ftalan di(2-etyloheksylu) (DEHP) czy też polibromowane difenyloetery (PBDEs). Wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne (WWA) występują powszechnie w środowisku, do którego są uwalniane głównie podczas przetwarzania węgli kamiennych w koksowniach, spalania węgli w gospodarstwach domowych, spalania paliw przez środki transportu, przetwarzania ropy naftowej w rafineriach, wydobywania, transportowania i magazynowania paliw płynnych, spalania odpadów komunalnych, jak również podczas pożarów naturalnych zbiorowisk roślinnych. Polichlorowane bifenyle (PCB) do środowiska są uwalniane podczas spalania węgli w elektrowniach, spalania odpadów szpitalnych, spalania węgla kamiennego i drewna w sektorze mieszkaniowym i komunalnym. Ich obecność w środowisku jest także następstwem wycieków smarów z pojazdów i maszyn, wycieków z uszkodzonych wymienników ciepła i transformatorów, migracją ze składowisk odpadów, jak również emisji zanieczyszczeń z niektórych procesów technologicznych. Pestycydy chloroorganiczne były wykorzystywane przez kilkadziesiąt lat do usuwania i niszczenia chwastów, do zwalczania pasożytów, a także do ograniczania strat płodów rolnych podczas ich magazynowania. Mimo, że wiele spośród tych związków, ze względu na ich szkodliwe oddziaływanie na organizmy zwierzęce i bardzo małą podatność na degradację w środowisku, zostało wycofanych z produkcji i użycia w wielu krajach, to jednak są one nadal produkowane i stosowane w krajach rozwijających się. Heksachlorobenzen, stosowany w przeszłości, jako środek grzybobójczy i środek do impregnacji drewna, obecnie przenika do środowiska podczas syntezy m.in. chlorku winylu, syntetycznej gumy, a także spalania odpadów komunalnych. Ftalan bis(2-etyloheksylu) (DEHP) jest szeroko stosowany, jako plastyfikator przede wszystkim w produkcji polichlorku winylu (PCV) oraz innych tworzyw sztucznych (guma, styren) oraz w produkcji insektycydów, dielektrycznych wymienników, kosmetyków (mydła w płynie), detergentów, lakierów, farb, olejów i smarów silnikowych, klejów, mas uszczelniających. Heksachlorobutadien (HCBD) jest rozpuszczalnikiem używanym do rozpuszczania węglowodorów o dłuższych łańcuchach oraz elastomerów, stosowany jest także, jako płyn hydrauliczny i izolacyjny oraz ciecz w wymiennikach ciepła, jako produkt pośredni w produkcji freonów i smarów oraz do odzysku chloru w zakładach produkujących chlor. Pentachlorobenzen (PeCB) - C6HCl5 – jest związkiem, który miał szerokie zastosowanie w przeszłości, obecnie ze względu na jego negatywne oddziaływanie na organizmy stosowanie PeCB zostało bardzo ograniczone. Wykorzystywany był jako nośnik w produkcji fungicydów, był także składnikiem dodawanym do produktów zawierających polichlorowane bifenyle w celu obniżenia ich lepkości oraz miał zastosowanie, jako retardant palenia. Polibromowane difenyloetery (PBDEs) są wykorzystywane jako retardanty palenia w tworzywach sztucznych, farbach, lakierach i materiałach tekstylnych. Tributylocyna (TBT) jest związkiem mającym liczne zastosowania w przemyśle i rolnictwie - stabilizator PCV, katalizator, pestycyd, składnik konserwatorów drewna i farb przeciwporostowych. Większość związków chloroorganicznych np. PCB oraz pestycydy chloroorganiczne ze względu na wysoką prężność ich par, stosunkowo łatwo ulatniają się do atmosfery z gleb, wód powierzchniowych, osadników i składowisk odpadów i z tego powodu ich atmosferyczna depozycja zarówno z suchymi jak i mokrymi opadami odgrywa ważną rolę w obiegu tych zanieczyszczeń w środowisku.

Program badań

Badania osadów wodnych rzek i jezior wykonywane są w ramach podsystemu PMŚ – Monitoring jakości śródlądowych wód powierzchniowych i obejmują określenie zawartości metali ciężkich i wybranych szkodliwych związków organicznych w osadach powstających współcześnie w rzekach i jeziorach na obszarze kraju. Badania są wykonywane od 1990 roku. Bezpośredni nadzór nad realizacją programu badań sprawuje Departament Monitoringu i Informacji o Środowisku w Głównym Inspektoracie Ochrony Środowiska.

Osady rzeczne. Punkty obserwacyjne zlokalizowane są: na zamknięciu zlewni, przy ujściach rzek dłuższych niż 50 km; na zamknięciu zlewni, przy ujściach rzek krótszych niż 50 km, jeśli odprowadzane są do nich ścieki z dużych ośrodków miejskich lub zakładów przemysłowych; w punktach rozmieszczonych wzdłuż biegu rzek dłuższych niż 100 km, zlokalizowanych na zamknięciu zlewni jednostkowej (m.in. Wisły, Odry, Warty, Narwi, Bugu, Pilicy, Sanu i Prosny); poniżej ujścia cieków i rzek dłuższych niż 50 km, poniżej dużych miast lub miast, w których zlokalizowane są zakłady przemysłowe; na rzekach dłuższych niż 50 km wpływających lub wypływających z terytorium Polski. Sieć obserwacyjna jest podzielona na punkty monitoringu podstawowego, w których osady do badań pobierane są corocznie oraz sieć monitoringu operacyjnego, w którym osady badane są, co trzy lata.

Osady jeziorne. Badania osadów wodnych jezior wykonywane są w jeziorach należących do sieci regionalnej monitoringu oraz w 22 jeziorach reperowych sieci krajowej monitoringu. Badania w jeziorach należących do sieci regionalnej wykonywane są, co kilka lat, najczęściej, co pięć, natomiast badania w jeziorach reperowych wykonywane są, co 2 lata.

Osady kanałów rzecznych i zbiorników zaporowych. Od 2010 roku rozpoczęto badanie osadów kanałów rzecznych i osadów gromadzących się w cofce zbiorników zaporowych.

Zakres oznaczeń chemicznych obejmuje:

Pierwiastki – srebro, arsen, bar, chrom, cyna, cynk, fosfor, kadm, kobalt, magnez, molibden, mangan, miedź, nikiel, ołów, rtęć, siarkę, srebro, stront, wapń, wanad, węgiel organiczny, żelazo;

Trwałe zanieczyszczenia organiczne (TZO) w tym: 19 wielopierścieniowych węglowodorów aromatycznych (WWA) tj. naftalen, acenaftylen, acenaften, fluoren, fenantren, antracen, fluoranten, piren, benzo(a)antracen, chryzen, benzo(a)fluoranten, benzo(b)fluoranten, benzo(k)fluoranten, benzo(a)piren, benzo(e)piren, perylen, indeno(1,2,3-cd)piren, dibenzo(a,h)antracen, benzo(ghi)perylen) (oznaczenia wykonywane od 1998 roku, za wyjątkiem naftalenu i benzo(a)fluorantenu), 7 kongenerów polichlorowanych bifenyli (PCB) tj .PCB 28, PCB 52, PCB 101, PCB 118, PCB 138, PCB 153, PCB 180 (oznaczenia wykonywane od 2004 roku), Heksachlorobenzen (oznaczenia wykonywane od 2012 roku), 21 pestycydów chloroorganicznych - α-HCH, β-HCH, γ-HCH, δ-HCH, heptachlor, aldryna, epoksyd heptachloru, γ-chlordan, endosulfan I, endosulfan II α-chlordan dieldryna, izodryna, p,p’-DDE, p,p’-DDD, p,p’-DDT, endryna i aldehyd endryny, siarczan endosulfanu, keton endryny, p,p'-metoksychlor (oznaczenia wykonywane od 2004 roku, za wyjątkiem izodryny), polibromowane difenyloetery (oznaczenia wykonywane od 2013 roku w wybranych próbkach), chlorfenwinfos (oznaczenia wykonywane od 2013 roku w wybranych próbkach), trichlorobenzen i heksachlorobutadien (oznaczenia wykonywane od 2013 roku w wybranych próbkach), organiczne związki cyny (oznaczenia wykonywane od 2013 roku w wybranych próbkach), C10-13 chloroalkany (oznaczenia wykonywane od 2013 roku w wybranych próbkach), ftalan di(2-etyloheksylu) (DEHP) (oznaczenia wykonywane od 2013 roku w wybranych próbkach), parametr AOX (oznaczenia wykonywane od 2013 roku w wybranych próbkach).

Od roku 2016 zakres wskaźników podlegających monitoringowi osadów dennych rzek i jezior uległ modyfikacji i obejmuje:

Zadanie obejmuje analizę laboratoryjną pobranych w 2016 roku próbek na zawartość:

  • pierwiastki (Ag, Al, As, Ba, Ca, Cd, Co, Cr, Cu, Hg, Mg, Mo, N, Ni, Pb, Sn, Sr, V, Zn, Corg, Fe, Mn, P, S, Ti, K)
  • wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne (naftalen, fenantren, antracen, fluoranten, chryzen, benzo(a)piren, benzo(a)antracen, benzo(a)fluoranten, benzo(ghi)perylen, acenaftylen, acenaften, fluoren, piren, benzo(b)fluoranten, benzo(k)fluoranten, benzo(e)piren, indeno(1,2,3-c,d)piren, dibenzo(a,h)antracen, perylen) –
  • pozostałe związki:
    • polichlorowane bifenyle (kongenery o nr 28, 52, 101, 118, 138, 153, 180), pentachlorobenzen, heksachlorobenzen, γ-HCH, δ-HCH, β-HCH, α-HCH, heptachlor i epoksyd heptachloru, aldryna, endryna, dieldryna, izodryna, endosulfan, DDT (w tym izomer para-para), p,p’-DDE, p,p’-DDD- obowiązkowo we wszystkich ppk
    • ftalan di(2-etyloheksylu), chloroalkany C10-C13, fluorki, chlorfenwinfos, bromowane difenyloetery (kongenery nr 28, 47, 99, 100, 153, 154), związki tributylocyny (kation tributylocyny), heksachlorobutadien, trichlorobenzeny – w wybranych ppk monitoringu corocznego rzek oraz we wszystkich ppk położonych na jeziorach reperowych;

 

  • nonylofenole (4-nonylofenol), oktylofenole (4-(1,1’,3,3’-tetrametylobutylo)-fenol), pentachlorofenol, trifluarlina, dikofol, kwas perfluorooktanosulfonowy i jego pochodne (PFOS), chinoksyfen, dioksyny i związki dioksynopodobne, cypermetryna, heksabromocyklododekan, chlordekon, heksabromodifenol, toksafen, alachlor, chlorpiryfos, aklonifen, bifenoks, cybutryna) – w wybranych ppk;
  • pH, przewodność elektrolityczna.

    Dysponentem wyników badań osadów dennych rzek i jezior, znajdującej się bazie danych „OSADY”, jest Główny Inspektorat Ochrony Środowiska.


Archiwalne przewodniki do monitoringu środowiska wód

Niżej przedstawione są dawne publikacje Biblioteki Monitoringu Środowiska dotyczące monitoringu jakości wód. Obecnie, ze względu na możliwe zmiany w prawie i systematyce biologicznej, mają one charakter pomocniczy.

Początek strony

Używamy plików cookies, aby ułatwić Ci korzystanie z naszego serwisu oraz do celów statystycznych. Jeśli nie blokujesz tych plików, to zgadzasz się na ich użycie oraz zapisanie w pamięci urządzenia. Pamiętaj, że możesz samodzielnie zarządzać cookies, zmieniając ustawienia przeglądarki.