GŁÓWNY    INSPEKTOR    OCHRONY    ŚRODOWISKA

PROGRAM
PAŃSTWOWEGO    MONITORINGU ŚRODOWISKA
na  lata  2003 – 2005

								Zatwierdzam

								Stanisław Żelichowski
								Minister Środowiska

WARSZAWA 2003

Opracowano w Departamencie Monitoringu
Głównego Inspektoratu Ochrony Środowiska

SPIS TREŚCI 	strona
Wstęp  .....................................................................................................................	 4
1. Definicja, cele  i  zadania  PMŚ .........................................................................	 6
2. Struktura funkcjonalna PMŚ ...............................................................................	 8
3. Blok – Jakość środowiska ..................................................................................	10
3.1	 Podsystem monitoringu jakości powietrza ................................................	11
3.2	 Podsystem  monitoringu jakości śródlądowych wód powierzchniowych .	20
3.3	 Podsystem monitoringu jakości śródlądowych wód podziemnych ...........	31
3.4	 Podsystem monitoringu jakości Morza Bałtyckiego..................................	35
3.5	 Podsystem  monitoringu jakości gleby i ziemi...........................................	39
3.6	 Podsystem monitoringu hałasu .................................................................	43
3.7	 Podsystem monitoringu pól elektromagnetycznych .................................	47
3.8	 Podsystem monitoringu promieniowania jonizującego ............................	50
3.9	Podsystem monitoringu lasów ...................................................................	55
3.10. Podsystem monitoringu przyrody ..............................................................	59
3.11. Zintegrowany monitoring środowiska przyrodniczego .............................	62
4. Blok – Emisja ....................................................................................................	64
4.1	Podsystem emisji do powietrza..................................................................	65
4.2	Podsystem emisji do wód...........................................................................	66
4.3	Podsystem - Odpady ................................................................................	67
5. Blok – Oceny i prognozy ..................................................................................	67
6. System jakości w PMŚ ......................................................................................	69
7. System informatyczny PMŚ ..............................................................................	70
8. Finansowanie PMŚ ............................................................................................	70
aneks 1. Wykaz stosowanych skrótów

WSTĘP

Państwowy monitoring środowiska (PMŚ) został utworzony ustawą z dnia 10 lipca 1991 roku o Inspekcji Ochrony Środowiska (Dz. U. Nr 77, poz. 335 z późniejszymi zmianami) w celu zapewnienia wiarygodnych informacji o stanie środowiska.
W latach 90-tych, krótka definicja i cel PMŚ zawarte w ustawie o PIOŚ  stanowiły jedyne ramy prawne dla funkcjonowania złożonego systemu pomiarów, ocen i prognoz stanu środowiska. Zadania realizowane w ramach systemu były określane w wieloletnich programach PMŚ, zatwierdzanych przez kierownictwo Ministerstwa Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa. Pierwszy program obejmował lata 1992-1993, drugi 1994-1997, trzeci lata 1998 – 2002. 
Obecny, czwarty program PMŚ, obejmujący lata 2003 – 2005, powstaje w nowej sytuacji prawnej ukształtowanej głównie przez proces dostosowawczy polskiego prawa do wymagań UE. Państwowy monitoring środowiska w wyniku przyjęcia w 2001 roku ustawy – Prawo ochrony środowiska (Dz.U. Nr 62, poz. 627 z późn. zm.) uzyskał znacznie mocniejsze niż dotychczas ramy prawne. Ustawa z 2001 roku, w dziale transponującym wymagania UE dotyczące dostępu do informacji, definiuje cele i zadania PMŚ, jako jednego z głównych źródeł informacji o środowisku. Jednocześnie ustawy: Prawo ochrony środowiska oraz Prawo wodne (Dz.U. Nr 115, poz.1229 z późn. zm.) wraz z aktami wykonawczymi regulują wiele kwestii związanych z zakresem i sposobem wykonywania pomiarów oraz ocen podstawowych elementów środowiska, przenosząc do polskiego systemu prawnego odpowiednie przepisy UE. Dopełnieniem ram prawnych PMŚ jest znowelizowana w 2001 roku ustawa o Inspekcji Ochrony Środowiska (tekst jednolity Dz.U. z 2001 r. Nr 38, poz.452), która określa ogólne zasady funkcjonowania systemu, w tym ustanawia koordynującą rolę organów Inspekcji Ochrony Środowiska w działalności państwowego monitoringu środowiska.
Niniejszy dokument jest wypełnieniem przepisów artykułu 23 ust. 3 znowelizowanej w 2001 roku ustawy o Inspekcji Ochrony Środowiska, który stanowi:
“Państwowy monitoring środowiska realizowany jest na podstawie:
1)	wieloletnich programów państwowego monitoringu środowiska opracowanych przez Głównego Inspektora Ochrony Środowiska i zatwierdzanych przez ministra właściwego do spraw środowiska,
2)	wojewódzkich programów monitoringu opracowanych przez wojewódzkiego inspektora ochrony środowiska i zatwierdzonych przez Głównego Inspektora Ochrony Środowiska.” 
“Program Państwowego Monitoringu Środowiska na lata 2003 - 2005”, zgodnie z wymaganiami zapisanymi w art. 23 ust. 2 ustawy o Inspekcji, obejmuje zadania wynikające z odrębnych ustaw, zobowiązań międzynarodowych oraz innych potrzeb wynikających z polityki ekologicznej państwa.
Większość zadań PMŚ realizowanych w latach 2003-2005 będzie miała status prac związanych z integracją Polski ze strukturami Wspólnot Europejskich.
Program zawiera ogólne informacje o systemie PMŚ, w tym cele i strukturę funkcjonalną opartą - tak jak w poprzednich programach - na trzech blokach informacyjnych, charakterystykę poszczególnych podsystemów PMŚ i opis zadań realizowanych w ramach podsystemów. W przypadku większości zadań wskazane zostały odnośne podstawy prawne (artykuły ustaw; tytuły rozporządzeń, przepisy prawa międzynarodowego). Część zadań wiąże się z zapisami II Polityki Ekologicznej Państwa.
Należy podkreślić, iż Program powstaje w okresie głębokiej przebudowy systemu prawnego ochrony środowiska w Polsce, w którym niektóre elementy, ważne z punktu widzenia potrzeb PMŚ, nie zostały jeszcze wdrożone. Stan prawny podlega zmianom związanym między innymi z wprowadzaniem nowych wymagań UE, a także w związku z ukazywaniem się kolejnych przepisów wykonawczych. Stąd zakres zadań realizowanych w ramach podsystemów w wielu przypadkach został szczegółowo przedstawiony jedynie dla roku 2003. Dla dwóch kolejnych lat wskazane zostały główne kierunki modyfikacji zakresu badań, stosownie do przewidywanych rozwiązań prawnych. Dotyczy to w szczególności: w bloku jakość środowiska - podsystemu monitoringu jakości wód powierzchniowych i podziemnych, którego program i wdrożenie jest ściśle związane z kalendarzem wdrażania ustawy – Prawo wodne oraz bloku emisJA, gdzie w latach objętych Programem powstawać będą nowe, administracyjne systemy gromadzenia danych o emisjach.
W Programie tym, w części dotyczącej bloku jakość środowiska  wprowadzono prezentację poszczególnych zadań monitoringowych w formie standardowych arkuszy, zawierających dla każdego zadania:
-	podstawy prawne
-	opis zakresu przedmiotowego
-	informację o wykonawcach zadania z podziałem na pomiary, prowadzenie baz danych i wykonywanie ocen
-	opis zakresu i sposobu przekazywania wyników badań
-	opis sposobu upowszechniania informacji.
W części opisowej zadań dodatkowo zamieszczono wykaz najważniejszych przedsięwzięć, niezbędnych dla prawidłowego funkcjonowania i rozwoju podsystemów, takich jak prace metodyczne, modernizacja narzędzi informatycznych, programy pilotowe, szkolenia, itp.
	W odrębnych rozdziałach przedstawiono kwestie wspólne dla wszystkich podsystemów i bloków, dotyczące systemu zapewnienia jakości danych, systemu informatycznego oraz finansowania PMŚ.

1.	
DEFINICJA, CELE  I  ZADANIA  PMŚ

Państwowy monitoring środowiska, według art. 25 ust. 2 ustawy - Prawo ochrony środowiska, jest systemem:
•	pomiarów, ocen i prognoz stanu środowiska 
oraz
•	gromadzenia, przetwarzania i rozpowszechniania informacji o środowisku.

Celem PMŚ, zgodnie z art. 25 ust. 3 ww. ustawy,  jest wspomaganie działań na rzecz ochrony środowiska poprzez systematyczne informowanie organów administracji i społeczeństwa o:
1)	jakości elementów przyrodniczych, dotrzymywaniu standardów jakości środowiska określonych przepisami oraz obszarach występowania przekroczeń tych standardów ;
2)	występujących zmianach jakości elementów przyrodniczych i przyczynach tych zmian, w tym powiązaniach przyczynowo skutkowych występujących pomiędzy emisjami i stanem elementów przyrodniczych.
Informacje wytworzone w ramach PMŚ wykorzystywane są przez jednostki administracji rządowej i samorządowej dla potrzeb operacyjnego zarządzania środowiskiem za pomocą instrumentów prawnych, takich jak: postępowanie w sprawie ocen oddziaływania na środowisko, pozwolenia na wprowadzanie do środowiska substancji lub energii, programy i plany ochrony środowiska jako całości i jego poszczególnych elementów, plany zagospodarowania przestrzennego.
Informacje wytworzone w ramach PMŚ wykorzystywane są także do celów monitorowania skuteczności działań i strategicznego planowania w zakresie ochrony środowiska i zrównoważonego rozwoju na wszystkich poziomach zarządzania.
W ramach PMŚ pozyskiwane są informacje niezbędne do obsługi międzynarodowych zobowiązań Polski, w tym procesu integracji z UE. W okresie przedakcesyjnym dane PMŚ były i są wykorzystywane w pracach związanych z formułowaniem stanowisk negocjacyjnych i programów implementacyjnych wielu przepisów Wspólnotowych a także z rozpoczętą przed akcesją współpracą z agendami UE,  takimi jak Europejska Agencja Środowiska, Eurostat. Po akcesji, informacje te będą dodatkowo wykorzystywane m.in. dla potrzeb związanych z rozwojem regionalnym, funkcjonowaniem funduszy strukturalnych i funduszy spójności oraz sprawozdawczości w ramach Wspólnoty.
PMŚ zapewnia także dane podlegające udostępnianiu w myśl przepisów ustawy -Prawo ochrony środowiska, regulujących sprawy swobodnego dostępu do informacji.

Cele PMŚ będą osiągane poprzez realizację następujących zadań cząstkowych:
•	wykonywanie badań wskaźników charakteryzujących poszczególne elementy środowiska,
•	prowadzenie obserwacji elementów przyrodniczych,
•	gromadzenie i analizę wyników badań i obserwacji,
•	ocenę stanu i trendów zmian jakości poszczególnych elementów środowiska w oparciu o ustalone kryteria,
•	identyfikację obszarów przekroczeń standardów jakości środowiska,
•	analizy przyczynowo-skutkowe,
•	opracowywanie zestawień, raportów, komunikatów i ich udostępnianie w formie drukowanej lub zapisu elektronicznego, w tym za pomocą internetu.

W odniesieniu do wszystkich rodzajów zadań cząstkowych, zarówno tych o charakterze pomiarowo/badawczo/analitycznym jak i informacyjnym, w PMŚ obowiązuje zasada cykliczności oraz zasada jednolitości metod (art. 26, ust. 2 ustawy – Prawo ochrony środowiska).

Warunkiem wypełnienia celów PMŚ stawianych mu przez ustawę jest wiarygodność danych. Zostanie ona zagwarantowana poprzez kontynuację i doskonalenie takich działań jak:
•	akredytacja laboratoriów badawczych;
•	modernizacja infrastruktury pomiarowej;
•	modernizacja narzędzi informatycznych do gromadzenia, przetwarzania i udostępniania danych;
•	opracowania metodyczne;
•	wdrażanie systemów jakości w podsystemach monitoringu;
•	organizacja i udział w krajowych i międzynarodowych badaniach porównawczych;
•	szkolenia.

2.	
STRUKTURA FUNKCJONALNA PMŚ
Państwowy monitoring środowiska jest systemem składającym się z bloków i podsystemów. Strukturę funkcjonalną systemu prezentuje poniższy rysunek:

S  Y  S  T  E  M

Państwowy Monitoring Środowiska

B  L  O  K

Oceny i prognozy

B  L  O  K

Emisja

B  L  O  K

Jakość środowiska

PODSYSTEMY

1. Emisje do 
      powietrza

  2. Emisje do wód

  3. Odpady

PODSYSTEMY
  1. Monitoring jakości 
      powietrza
  2. Monitoring jakości 
      śródlądowych wód 
      powierzchniowych
  3. Monitoring jakości
      śródlądowych wód 
      podziemnych
  4. Monitoring jakości 
      Morza Bałtyckiego
  5. Monitoring jakości
      gleby i ziemi
  6. Monitoring hałasu
  7. Monitoring pól   
      elektromagnetycznych
  8. Monitoring 
      promieniowania
      jonizującego
  9. Monitoring lasów
10. Monitoring 
      przyrody
11. Zintegrowany 
      monitoring 
      środowiska   
      przyrodniczego

System  PMŚ składa się z trzech bloków: JAKOŚĆ ŚRODOWISKA, EMISJA, OCENY i PROGNOZY, różniących się istotnie pod względem funkcji jakie pełnią w systemie.
Podstawowym blokiem jest JAKOŚĆ ŚRODOWISKA, w ramach którego będą wytwarzane dane pierwotne, dotyczące stanu poszczególnych elementów środowiska. Programy pomiarowo-badawcze będą realizowane w ramach jedenastu podsystemów reprezentujących poszczególne media środowiskowe lub specyficzne oddziaływania. 
W ramach bloku EMISJE będą gromadzone dane o ładunkach zanieczyszczeń wprowadzanych do powietrza, do wód lub ziemi, niezbędne do realizacji celów PMŚ. W bloku tym, na obecnym etapie, w większości przypadków nie przewiduje się wytwarzania danych pierwotnych lecz korzystanie ze źródeł danych, funkcjonujących poza systemem PMŚ, takich jak systemy administracyjne oraz system statystyki publicznej 
Dane gromadzone w ramach bloku JAKOŚĆ ŚRODOWISKA oraz bloku EMISJA będą zasilały blok PROGNOZY i OCENY, w ramach którego wykonywane będą zintegrowane oceny i prognozy jakości środowiska, analizy przyczynowo-skutkowe wiążące istniejący stan środowiska z czynnikami kształtującymi ten stan, mającymi swoje źródło w społeczno-gospodarczej działalności człowieka. 
Zakres i sposób realizacji zadań w ramach poszczególnych bloków został przedstawiony w dalszej części Programu.
Działalność państwowego monitoringu środowiska, z mocy art. 24 ustawy o Inspekcji Ochrony Środowiska, koordynują organa Inspekcji.
Inspekcja Ochrony Środowiska, zgodnie z jej ustawowymi kompetencjami, będzie prowadzić badania jakości środowiska i obserwacje jego stanu samodzielnie bądź będzie korzystać z wyników badań i obserwacji prowadzonych przez inne organy administracji rządowej oraz samorządowej, które, zgodnie z art. 25 ustawy o Inspekcji Ochrony Środowiska (także w myśl zapisów art. 29 ustawy – Prawo ochrony środowiska), są obowiązane do nieodpłatnego udostępniania danych o stanie środowiska pozyskiwanych w wyniku wykonywania ich zadań własnych.
 Na poziomie województwa, zadania Inspekcji Ochrony Środowiska związane z państwowym monitoringiem środowiska wykonuje wojewoda przy pomocy wojewódzkiego inspektora ochrony środowiska. Jednocześnie, wojewódzki inspektor ochrony środowiska wykonuje w imieniu wojewody zadania i kompetencje Inspekcji Ochrony Środowiska określone w ustawie o Inspekcji i przepisach odrębnych.
Dla prawidłowego funkcjonowania PMŚ, między innymi, konieczny będzie dostęp do danych meteorologicznych oraz hydrologicznych. Dane te, pozyskiwane w ramach działalności państwowych służb, o których  mowa w art. 108-111 ustawy – Prawo wodne (Dz. U. Nr 115 z 2001 r., poz. 1229) stanowią własność Skarbu Państwa i będą udostępniane nieodpłatnie organom Inspekcji Ochrony Środowiska w zakresie niezbędnym do wykonywania jej ustawowych zadań, związanych z PMŚ.
Dla potrzeb PMŚ wykorzystywane będą także dane społeczno-gospodarcze gromadzone w systemie statystyki publicznej oraz innych systemach administracyjnych.

Główny Inspektor Ochrony Środowiska, poza zadaniami ujętymi w trzech wyżej przedstawionych blokach, będzie prowadził prace o charakterze badawczym i pomiarowym mające na celu rozpoznanie nowych zagrożeń środowiska oraz prace koncepcyjne i pilotażowe związane z wdrożeniem nowych elementów PMŚ.

3.	BLOK – JAKOŚĆ ŚRODOWISKA
Blok JAKOŚĆ ŚRODOWISKA obejmuje działania związane z pozyskiwaniem, gromadzeniem, analizą i upowszechnianiem informacji o poziomach substancji i innych wskaźnikach charakteryzujących stan poszczególnych elementów przyrodniczych. Elementy przyrodnicze bądź zjawiska objęte  PMŚ określa art. 26 ust.1 ustawy - P.o.ś. Zgodnie z ww zapisem ustawowym, a także biorąc pod uwagę dotychczasowe rozwiązania, w bloku JAKOŚĆ ŚRODOWISKA przyjęto następującą strukturę podsystemów:
1.	monitoring jakości powietrza
2.	monitoring jakości śródlądowych wód powierzchniowych:
•	rzek
•	jezior
•	zbiorników zaporowych
3.	monitoring jakości śródlądowych wód podziemnych
4.	monitoring jakości Morza Bałtyckiego
5.	monitoring jakości gleby i ziemi
6.	monitoring hałasu
7.	monitoring pól elektromagnetycznych
8.	monitoring promieniowania jonizującego
9.	monitoring lasów
10.	monitoring przyrody
11.	zintegrowany monitoring środowiska przyrodniczego.

W ramach podsystemów wyróżniono zadania posiadające specyficzne cele i odpowiednie dla tych celów programy pomiarowo-badawcze. Dla poszczególnych zadań, realizowanych w ramach danego podsystemu, opracowana została standardowa karta informująca o związanych przepisach prawnych, zakresie badań oraz sposobach pozyskiwania i upowszechniania informacji.
W części dotyczącej przepisów prawa przywołano istniejące lub projektowane akty prawne, specyficzne dla danego elementu środowiska. Należy jednak zaznaczyć, iż u podstaw wszystkich działań monitoringowych leżą ogólne kompetencje Inspekcji Ochrony Środowiska dotyczące organizowania, koordynowania PMŚ i prowadzenia badań jakości środowiska, obserwacji i oceny jego stanu zapisane w art. 2 ustawy z dnia 20 lipca 1991r. o Inspekcji Ochrony Środowiska.

Realizacja zadań w poszczególnych podsystemach prowadzona będzie w oparciu o sieci pomiarowe:
- 	krajowe,
- 	regionalne,
- 	lokalne, 
o których mowa w art. 23 ust. 5-9 ustawy o Inspekcji Ochrony Środowiska. Sieci krajowe i sieci wojewódzkie koordynowane są przez Głównego Inspektora Ochrony Środowiska zaś sieci lokalne przez wojewódzkich inspektorów ochrony środowiska.
Nowy stan prawny wprowadził istotne zmiany w hierarchizacji sieci pomiarowych. Niektóre podsystemy (np. monitoring lasów) lub zadania stanowiące zobowiązania międzynarodowe Polski w dalszym ciągu będą realizowane w oparciu o sieci krajowe. W przypadku kilku podsystemów odpowiedzialność za organizację badań (tzn. ustalanie szczegółowych programów pomiarowych, konfigurowanie sieci pomiarowych w oparciu o własne stacje pomiarowe i/lub innych operatorów, wykonywanie ocen) została zdecentralizowana. W przypadku monitoringu jakości powietrza, wód powierzchniowych, hałasu, pól elektromagnetycznych podstawowym poziomem organizacji systemu staje się województwo lub powiat, wkrótce także region wodny. W takich przypadkach system krajowy będzie stanowił sumę sieci wojewódzkich/regionalnych. W opisach poszczególnych podsystemów zawarto informację, jakie rodzaje sieci stanowią podstawę ich funkcjonowania. 

	Nałożenie na PMŚ obowiązku identyfikowania obszarów przekroczeń standardów jakości środowiska będzie wymagało, poza wykonywaniem pomiarów w oparciu o stacjonarne sieci, stosowania innych metod, np. modelowania matematycznego, metod wskaźnikowych. Ponadto, w ślad za dyrektywami UE, będzie stopniowo wprowadzany podział monitoringu na diagnostyczny (wstępny), operacyjny, badawczy, w zależności od tego w jakiej fazie rozpoznania znajduje się stan danego elementu środowiska. 

3.1.	PODSYSTEM MONITORINGU JAKOŚCI POWIETRZA

W ramach podsystemu będą pozyskiwane i analizowane dane o poziomach substancji w otaczającym powietrzu, chemiźmie opadów atmosferycznych i depozycji zanieczyszczeń do podłoża oraz dane umożliwiające śledzenie zmian globalnych w atmosferze. Obejmuje on następujące zadania:

Zadanie:	Badania i ocena jakości powietrza

Zadanie będzie realizowane w oparciu o przepisy art. 85-95 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. – Prawo ochrony środowiska (Dz.U. Nr 62, poz. 627 z późn. zm.), które wraz z rozporządzeniami wykonawczymi definiują system monitoringu powietrza, oparty na klasyfikacji stref. Przepisy określają zakres i sposób badania jakości powietrza, w tym substancje wymagające monitorowania, metody i minimalną liczbę stacji w zależności od dotychczasowego poziomu stężeń i liczby mieszkańców w strefie (Dz.U. Nr 87 z 2002 r., poz. 798), a także kryteria oceny (Dz.U. Nr 87 z 2002 r., poz. 796). Odrębne rozporządzenia określają zakres informacji, które należy udostępniać za pomocą sieci teleinformatycznych (Dz.U. Nr 176 z 2002 r., poz. 1453) oraz przekazywać z poziomu województwa na poziom krajowy (Dz.U. Nr  204 z 2002 r., poz. 1727). 

Celem realizacji zadania jest uzyskanie dla wszystkich stref w kraju informacji o poziomach substancji w powietrzu w odniesieniu do standardów jakości powietrza, identyfikacja obszarów wymagających poprawy jakości powietrza (co najmniej do dopuszczalnych poziomów substancji) a następnie monitorowanie skuteczności programów naprawczych. W ramach zadania należy także zapewnić informacje niezbędne do przeciwdziałania przekroczeniom poziomów alarmowych substancji, określonych prawem.

Badanie i ocena poziomu substancji w powietrzu jest zadaniem wojewody, wykonywanym przy pomocy wojewódzkiego inspektora ochrony środowiska. Podstawowym poziomem realizacji zadania, zgodnie z ustawą – Prawo ochrony środowiska będzie więc województwo, obejmujące określoną liczbę stref. 

W 2003 r. wykonywane będą badania stężeń następujących substancji w powietrzu: SO2, NO2, NOx, O3, PM10 i PM2.5, Pb, C6H6, CO. Badania realizowane będą w oparciu o pomiary wykonywane w stałych punktach pomiarowych prowadzonych przez WIOŚ, jednostki organizacyjne Państwowej Inspekcji Sanitarnej, podmioty gospodarcze, jednostki naukowo-badawcze, fundacje i jednostki samorządu terytorialnego a także w oparciu o inne techniki monitoringowe (modelowanie, metody pasywne, inne badania uzupełniające). Listę stacji pomiarowych uczestniczących w systemie działającym z mocy ustawy – Prawo ochrony środowiska, zakres pomiarów dla poszczególnych stacji oraz zakres innych badań uzupełniających ustala wojewódzki inspektor ochrony środowiska w porozumieniu z jednostkami władającymi stacjami pomiarowymi, w tym z państwowym wojewódzkim inspektorem sanitarnym - w formie wojewódzkich programów monitoringu środowiska, na podstawie wyników oceny wstępnej w strefach.
Ponadto, prowadzone będą badania, za które odpowiadał będzie bezpośrednio GIOŚ, w tym:
-	monitoring prekursorów ozonu na jednej stacji w kraju;
-	badania realizowane na doświadczalnej automatycznej stacji monitoringu powietrza zlokalizowanej w Instytucie Ochrony Środowiska w Warszawie.

Wyniki badań uzyskane w ramach programów wojewódzkich prezentowane będą w postaci zestawienia danych pomiarowych odniesionych do standardów jakości powietrza, zestawienia klas poszczególnych stref a także w formie map, w tym map prezentujących obszary przekroczeń wartości kryterialnych na terenie województwa. Na podstawie wyników badań i ocen jakości powietrza w województwach, po ich przekazaniu do GIOŚ, opracowywana będzie zbiorcza ocena jakości powietrza w Polsce. 

Poza obowiązkowym programem pomiarowym, obejmującym substancje dla których ustalone zostały poziomy dopuszczalne, wojewódzki inspektor ochrony środowiska może w wojewódzkim programie monitoringu środowiska uwzględnić inne substancje, biorąc pod uwagę specyficzne źródła zanieczyszczeń, zlokalizowane na obszarze województwa. W takich przypadkach badania będą miały charakter lokalny a ich wyniki nie będą wykorzystywane do klasyfikacji stref.

W latach 2004 - 2005, po opublikowaniu kolejnej dyrektywy wykonawczej do dyrektywy ramowej w sprawie oceny i zarządzania jakością powietrza, program badawczy może zostać rozszerzony o pomiary stężeń metali ciężkich (As, Cd, Ni) i WWA (benzo-a-piren) w PM10 oraz o pomiary poziomu rtęci w powietrzu.

W ramach zadania wypełniane bedą zobowiązania Polski wynikające z “Porozumienia pomiędzy Wspólnotą Europejską a Polską w sprawie uczestnictwa Polski w Europejskiej Agencji Środowiska i EIONET”, obejmujące m.in. przekazywanie danych o stężeniach zanieczyszczeń powietrza w Polsce do europejskiej bazy danych Airbase. Lista polskich stacji uczestniczących w europejskiej sieci monitoringu powietrza Euroairnet będzie sukcesywnie zwiększana (w roku 2003 obejmie 48 stacji pomiarowych), co będzie ustalane przez Głównego Inspektora Ochrony Środowiska.

Z realizacją zadania wiążą się następujące prace:
•	zakończenie w 2004 r. modernizacji infrastruktury pomiarowej i informatycznej (z wykorzystaniem projektów PHARE);
•	wdrażanie modeli matematycznych jako uzupełniających metod  monitoringowych i ich doskonalenie;
•	wdrożenie bazy danych JPOAT;
•	wdrożenie systemu jakości, w tym systemu wzorcowań dla automatycznych analizatorów zanieczyszczeń gazowych, opartego na wzorcach krajowych i międzynarodowych.

Zadanie:	Badania chemizmu opadów atmosferycznych i ocena depozycji zanieczyszczeń do podłoża

Celem realizacji zadania jest dostarczenie danych o ładunkach substancji zakwaszających, biogenów oraz metali ciężkich deponowanych do podłoża wraz z opadem atmosferycznym. Dane te umożliwiają śledzenie trendów i tym samym ocenę skuteczności programów redukcji emisji zanieczyszczeń do powietrza; ponadto mogą być wykorzystywane do bilansowania związków eutrofizujących w ramach ochrony wód przed zanieczyszczeniami pochodzącymi z rolnictwa. W tym kontekście wyniki badań będą wykorzystywane w procesie wdrażania przepisów krajowych transponujących dyrektywy UE i wymagania Konwencji Genewskiej, dotyczące zwalczania eutrofizacji i zakwaszenia środowiska.

Zadanie w latach 2003 – 2005 będzie realizowane w ramach sieci krajowej, na którą składa się 25 stacji monitorujących chemizm opadów oraz ok. 125 stacji dostarczających dane o wysokości i pochodzeniu opadów, co umożliwia ekstrapolację danych na obszar całego kraju za pomocą metod statystycznych. Próby opadu mokrego (wet only) będą pobierane za pomocą automatycznych kolektorów opadu na stacjach synoptycznych IMGW; analizy będą wykonywane przez laboratoria WIOŚ. Szacowanie miesięcznych i rocznych depozycji oraz ocenę w powiązaniu z wrażliwością receptorów (gleb, ekosystemów glebowo-leśnych, wód powierzchniowych) będzie wykonywał IMGW O. Wrocław, sprawujący merytoryczny nadzór nad realizacją programu.

W 2004 r. dodatkowo wprowadzone zostaną obliczenia depozycji całkowitej. 

Wyniki badań chemizmu opadów atmosferycznych i oceny depozycji zanieczyszczeń do podłoża uzyskane w ramach sieci krajowej będą dezagregowane i przekazywane raz do roku do wszystkich WIOŚ. W celu uzyskania lepszej rozdzielczości w rozkładzie danych, WIOŚ mogą prowadzić analogiczne programy badawcze w ramach sieci regionalnych.

Zadanie:	Badania tła zanieczyszczenia atmosfery na stacjach Łeba, Jarczew, Śnieżka, Puszcza Borecka wg programów: EMEP, GAW/WMO i COMBINE/HELCOM

Zadanie jest wynikiem podpisania przez Polskę protokołu do Konwencji Genewskiej w sprawie transgranicznego zanieczyszczania powietrza na dalekie odległości, dotyczącego programu EMEP. Podobieństwa programowe umożliwiają jednocześnie udział stacji tłowych w programie GAW/WMO oraz realizację wymagań HELCOM w zakresie badań jakości powietrza w rejonie Bałtyku (Łeba).

Zadanie jest kontynuacją dotychczasowych badań i będzie realizowane w oparciu o sieć krajową składającą się z trzech stacji IMGW (Łeba, Jarczew, Śnieżka) i jednej stacji Instytutu Ochrony Środowiska (Puszcza Borecka). 

Program pomiarowy ustalany jest przez Organ Sterujący EMEP. Na polskich stacjach realizowany będzie zakres podstawowy, obejmujący: codzienne pomiary w fazie gazowej SO2, NO2, O3; w aerozolu: SO42-, NO3-, NH4, (Cl-); w opadzie atmosferycznym: SO42-, NO3-, NH4+ Cl-, Na+, Ca2+, Mg2+, K+, przewodność elektrolityczna, pH oraz metale ciężkie na stacjach: Łeba oraz Puszcza Borecka. Ponadto na stacji Puszcza Borecka wykonywany  będzie ciągły pomiar CO2.

W 2004-5 roku na jednej ze stacji program badawczy może być rozszerzony o pomiary pyłu PM10 a także o inne wskaźniki,  stosownie do wymagań Konwencji. 

W celu utrzymania odpowiedniej jakości badań konieczna będzie modernizacja apartury kontrolno-pomiarowej, w szczególności wymiana analizatorów ozonu na stacjach IMGW.

Zadanie:	Badanie stanu warstwy ozonowej nad Polską oraz pomiary natężenia promieniowania UV 

 Zadanie jest wynikiem zobowiązań wynikających z Konwencji w sprawie ochrony warstwy ozonowej (Dz.U. Nr 98 z 1992 r., poz. 488.). Celem badań jest zapewnienie informacji umożliwiających ocenę skuteczności działań na rzecz ochrony warstwy ozonowej podejmowanych przez społeczność międzynarodową w ramach protokołów do Konwencji, ustalających zakres i harmonogramy eliminowania substancji niszczących warstwę ozonową. 

Program badawczy będzie kontynuacją dotychczasowych prac. Będzie realizowany na poziomie krajowym przez Instytut Geofizyki PAN, IMGW, Ośrodek Aerologii oraz IMGW O. Kraków, w następującym zakresie:

-	codzienne pomiary całkowitej zawartości ozonu w atmosferze za pomocą spektrofotometru Brewera oraz w wybrane dni w warunkach światła rozproszonego pochodzącego z nie zachmurzonego zenitu w oparciu o metodę Umkehr (IG PAN, stacja Belsk), 
-	pomiary profili ozonowych metodą sondażową średnio raz w tygodniu (IMGW, Ośrodek Aerologii, Legionowo),
-	wyznaczanie pól całkowitej zawartości ozonu nad Europą metodą obserwacji satelitarnych (IMGW, O. Kraków),
-	pomiary natężenia promieniowania UV na 4-ch stacjach (IG PAN, IMGW),
-	prognozowanie indeksu UV w sezonie letnim (IMGW).

Na podstawie uzyskanych danych dokonywana będzie ocena stanu warstwy ozonowej oraz promieniowania UV-B dla Polski w powiązaniu z oceną stanu warstwy ozonowej w skali globalnej.

Blok	Zadanie	
JAKOŚĆ ŚRODOWISKA	Badania i ocena jakości powietrza	
podsystem		
Monitoring jakości powietrza		
Przepisy prawne
	- ustawa z dnia 27.07.2001 r. – Prawo ochrony środowiska (Dz.U. Nr 62, poz. 627 z późn. zm.) – art. 85-95;
- rozporządzenie  MŚ z dnia 6.06.2002 r. w sprawie oceny poziomów substancji w powietrzu (Dz.U. Nr 87, poz. 798);
- rozporządzenie MŚ z dnia 6.06.2002 r. w sprawie dopuszczalnych poziomów niektórych substancji w powietrzu, alarmowych poziomów niektórych substancji w powietrzu oraz marginesów  tolerancji (Dz. U. Nr 87, poz. 796);
- rozporządzenie  MŚ z dnia 26.11.2002 r. w sprawie zakresu i sposobu przekazywania informacji dotyczących zanieczyszczenia powietrza (Dz. U. Nr  204, poz. 1727);
- rozporządzenie MŚ z dnia 1.09.2002 r. w sprawie sposobu udostępniania informacji o środowisku (Dz. U. Nr 176, poz. 1453). 	
Zakres przedmiotowy	
2003 rok
Zadanie obejmuje wysokiej jakości pomiary stężeń substancji w powietrzu: SO2, NO2, NOx, PM10, PM 2.5, Pb, CO, C6H6, O3, które wykonuje się w strefach, w których poziomy stężeń są wyższe od górnego progu oszacowania oraz w aglomeracjach o liczbie mieszkańców > 250 tys. (SO2, NO2, O3). W pozostałych strefach można wykonywać mniej intensywne pomiary lub dokonać oceny za pomocą innych metod monitoringowych, takich jak modelowanie matematyczne, metody pasywne i in.. Szczegółową listę stacji monitoringu powietrza, ich programy pomiarowe oraz zakres badań uzupełniających określają wojewódzkie programy monitoringu środowiska.  
Poza programem pomiarowym obejmującym substancje dla których ustalone zostały poziomy dopuszczalne, wojewódzki inspektor ochrony środowiska może uwzględnić w wojewódzkim programie monitoringu środowiska inne substancje, biorąc pod uwagę specyficzne źródła zanieczyszczeń zlokalizowane na obszarze województwa.
Na podstawie uzyskanych danych, dla poszczególnych substancji dokonywana jest ocena jakości powietrza w strefach, klasyfikacja stref wg kryteriów określonych rozporządzeniem Ministra Środowiska, identyfikacja obszarów przekroczeń poziomów dopuszczalnych z uwzględnieniem marginesów tolerancji oraz ogólna ocena jakości powietrza w województwie, a następnie w skali całego kraju.

lata 2004 – 2005
Program pomiarowy może zostać rozszerzony o badania stężeń metali ciężkich ( As, Cd, Ni) i WWA (benzo-a-piren) w pyle PM10 oraz badania poziomu rtęci (G.).	
Wykonawcy	
Pomiary	Bazy danych	Nadzór i ocena	

WIOŚ oraz inne jednostki objęte wojewódzkim programem monitoringu środowiska, w tym jednostki organizacyjne PIS 	GIOŚ/Instytut OŚ   -  krajowa
                                   JPOAT-K

WIOŚ  -  wojewódzka JPOAT-W 
	GIOŚ we współpracy z Instytutem O.Ś. i w porozumieniu z GIS – w skali kraju

WIOŚ  -  województwo.	
Przekazywanie wyników badań	
Podmiot przekazujący wyniki	Rodzaj i forma przekazywanych wyników badań	Częstotliwość przekazywania wyników badań (min.)	Miejsce przekazania wyników badań	
WSSE i inne jedn.
objęte wojewódz-
kim programem monitoringu środ.

WIOŚ

WIOŚ 

GIOŚ

Instytut OŚ

GIOŚ

GIOŚ

GIOŚ	- wyniki pomiarów docelowo w systemie JPOAT;

- wyniki pomiarów docelowo w formie dostępu do zbiorów bazy danych JPOAT – W;

-  wyniki pomiarów ze stacji objętych wojewódzkim programem m.ś. oraz  wyniki klasyfikacji stref  w formie wg rozporządzenia MŚ (Dz.U. z 2002 r. Nr 204, poz. 1727); 

- wyniki pomiarów w formie dostępu do zbiorów danych JPOAT K;

- ocena jakości powietrza w skali kraju w formie sprawozdania – wydruk i plik

- zagregowane wyniki pomiarów i ocena w formie tabel - wydruk;

- wyniki pomiarów ze stacji Euroairnet – w formie plików wg formatu EAŚ;

- zagregowane wyniki pomiarów w formie tabel – plik	- wg uzgodnień;

- wg uzgodnień;

- od trybu dobowego do rocznego wg rozporządzenia MŚ  (Dz. U. z 2002 r. Nr 204, poz. 1727);

- wg uzgodnień;

- jeden raz w roku;

- jeden raz w roku wg Programu Badań Statystycznych;

- ozon co miesiąc (latem), inne zanieczyszczenia – jeden raz w roku;

- co dwa lata.	WIOŚ

WSSE

GIOŚ

Instytut OŚ, GIS

GIOŚ

GUS

EAŚ

EUROSTAT/
OECD via GUS	
Upowszechnianie wyników 	
Podmiot upowszechniający wyniki	Forma upowszechnianej informacji wynikowej	Częstotliwość upowszechniania informacji wynikowej (min.)	Odbiorca informacji wynikowej	
WIOŚ

WIOŚ

GIOŚ

GIOŚ	- komunikaty, raporty wojewódzkie;

- strony internetowe WIOŚ, wg rozporządzenia MŚ (Dz.U. Nr 176 z 2002r. poz.1453);

- publikacja BMŚ  “Zanie-czyszczenie powietrza w Polsce”;

- strona internetowa GIOŚ.	- od trybu miesięcznego do dwu -letniego;

- od trybu godzinowego do rocz-nego wg rozporządzenia MŚ (Dz.U. Nr 176 z 2002r. poz.1453)

- co 2 lata;

- aktualizacja miesięczna.	

administracja rządowa i samorządowa,
uczelnie, szkoły, biblioteki,
społeczeństwo.	

blok	zadanie	
JAKOŚĆ ŚRODOWISKA	Monitoring chemizmu opadów atmosferycznych oraz depozycji zanieczyszczeń do podłoża	
podsystem		
Monitoring jakości powietrza		
Przepisy prawne

	Brak specyficznych regulacji prawnych	
Zakres przedmiotowy	
2003 rok
Badania stężeń anionów: SO42-, NO3-, Cl- , kationów:  NH4+ , Na+, Ca 2+, Mg 2+,  K+ oraz metali ciężkich (Zn, Cu, Fe, Pb, Ni, Cd, Cr, Mn), azotu ogólnego i fosforu ogólnego oraz odczynu pH w opadach atmosferycznych wykonywane w sieci krajowej, składającej się z 25 stacji badawczych na obszarze Polski. Ekstrapolacja danych o chemizmie opadu na obszar całego kraju przy wykorzystaniu danych o wysokości i genezie opadów z ok. 125 posterunków opadowych oraz obliczanie depozycji substancji do podłoża dla obszaru Polski. Prezentacja wyników  badań w systemie GIS, z podziałem na jednostki administracyjne oraz jednostki hydrograficzne.
Analogiczny program, w celu poprawienia rozdzielczości informacji, może być realizowany w oparciu o zagęszczoną sieć regionalną w ramach wojewódzkiego programu monitoringu środowiska.
lata 2004 – 2005
kontynuacja programu pomiarowego w sieci krajowej, z rozszerzeniem zakresu obliczeń o depozycję suchą (w oparciu o analizę statystyczną).
	
Wykonawcy	
Pomiary	Bazy danych	Nadzór i ocena	
IMGW  - pobór prób

WIOŚ - analizy lab. prób	
IMGW O. Wrocław
	GIOŚ we współpracy z IMGW O/Wrocław 
	
Przekazywanie wyników badań	
Podmiot przekazujący wyniki	Rodzaj i forma przekazywanych wyników badań	Częstotliwość przekazywania wyników badań (min.)	Miejsce przekazania wyników badań	
WIOŚ

IMGW O. Wrocław

GIOŚ/IMGW O. Wroclaw

	- wyniki analiz prób opadu

- zestawienia wyników pomia-rów stężeń oraz wyników obliczeń depozycji, w formie tabel i map dla całego kraju – wydruk i plik;

- zestawienia wyników pomia-rów stężeń oraz wyników obliczeń depozycji w formie tabel i map dla danego województwa- wydruk i plik 	- co miesiąc

- raz w roku

- raz w roku 

	IMGWo.Wrocław

GIOŚ

WIOŚ - wszystkie	
Upowszechnianie wyników 	
Podmiot upowszechniający wyniki	Forma upowszechnianej informacji wynikowej	Częstotliwość upowszechniania informacji wynikowej (min.)	Odbiorca informacji wynikowej	
GIOŚ

GIOŚ
	- publikacja BMŚ “Zanieczyszczenie powietrza w Polsce”;
 
- strona internetowa GIOŚ.
 	- co 2 lata

- aktualizacja roczna
	administracja rządowa i samorządowa,
uczelnie, szkoły, biblioteki,
społeczeństwo	

blok	zadanie	
JAKOŚĆ ŚRODOWISKA	Monitoring tła zanieczyszczenia atmosfery na stacjach Łeba, Jarczew, Śnieżka, Puszcza Borecka wg programów EMEP, GAW/WMO i COMBINE/HELCOM	
podsystem		
Monitoring jakości powietrza		
Przepisy prawne
	- protokół w sprawie EMEP (European Monitoring and Evaluation Programme) do Konwencji Genewskiej z 1979 r. w sprawie transgranicznego zanieczyszczania powietrza na dalekie odległości, przyjęty przez Polskę w 1988 r.;
- program monitoringu Bałtyku (COMBINE) w ramach Konwencji Helsińskiej;
- program Global Air Watch (GAW) Światowej Organizacji Meteorologicznej (WMO).	
Zakres przedmiotowy	
2003 rok
Na 4-ch stacjach krajowej sieci uczestniczącej w EMEP codzienne pomiary:  w fazie gazowej SO2, NOx, O3;  w aerozolu: SO42-, NO3-, NH4+, Cl- ;  w opadzie atmosferycznym: SO42-, NO3-, NH4+ Cl-, Na+, Ca 2+,
 Mg 2+,  K+ , przewodność elektrolityczna, pH. Ponadto metale ciężkie na stacjach: Łeba i  Puszcza Borecka oraz ciągły pomiar CO2 na stacji Puszcza Borecka.
lata 2004-2005
na jednej ze stacji program może być rozszerzony o pomiary PM10 i inne wskaźniki (związki organiczne) wg  wymagań Konwencji Genewskiej. 	
Wykonawcy	
Pomiary	Bazy danych	Nadzór i ocena	
IMGW na stacjach Łeba, Jarczew, Śnieżka
Instytut OŚ  na stacji Puszcza Borecka	IMGW 

Instytut OŚ 	Centrum Chemiczne EMEP; 
GIOŚ we współpracy z IMGW i Instytutem OŚ	
Przekazywanie wyników badań	
Podmiot przekazujący wyniki	Rodzaj i forma przekazywanych wyników badań	Częstotliwość przekazywania wyników badań (min)	Miejsce przekazania wyników badań	
IMGW, Instytut OŚ

IMGW, Instytut OŚ

GIOŚ  (IMGW, Instytut OŚ)

GIOŚ (IMGW, Instytut OŚ)

GIOŚ
	- wyniki pomiarów – plik w formacie EMEP;

- zestawienia roczne wyników pomiarów wraz z analizą i oceną  w formie sprawozdania – wydruk, plik;

- zagregowane wyniki badań w formie tabel – wydruk;

- wyniki pomiarów – wydruk i plik;

- zagregowane wyniki pomiarów w formie tabeli - plik	- jeden raz w roku 

- jeden raz w roku

- jeden raz w roku wg Programu Badań Statystycznych  

- wg uzgodnień z WIOŚ

- co dwa lata	Centrum Chemicz-ne EMEP (Oslo), Centrum GAW (Japonia), Helcom
GIOŚ

GUS

WIOŚ - odpo-wiednio do lokalizacji stacji

EUROSTAT/
OECD via GUS	
Upowszechnianie wyników 	
Podmiot upowszechniający wyniki	Forma upowszechnianej informacji wynikowej	Częstotliwość upowszechniania informacji wynikowej (min.)	Odbiorca informacji wynikowej	
GIOŚ

	- publikacja BMŚ “Zanie-czyszczenie powietrza w Polsce”

- strona internetowa GIOŚ 	- co 2 lata

- aktualizacja roczna	administracja rządowa i samo-rządowa, uczelnie, szkoły, biblioteki, społeczeństwo	

blok	Zadanie	
JAKOŚĆ ŚRODOWISKA	Badania stanu warstwy ozonowej nad Polską oraz pomiary natężenia promieniowania UV-B	
podsystem		
Monitoring jakości powietrza		
Przepisy prawne

	- Konwencja wiedeńska o ochronie warstwy ozonowej (Dz. U. Nr 98 poz. 488 z 1992 r.)	
Zakres przedmiotowy	
2003 rok
Badania realizowane są  w oparciu o sieć krajową, która jest elementem Światowego Systemu Obserwacji Ozonu (GO3OS) i obejmują: 
a)	codzienne pomiary całkowitej zawartości ozonu w atmosferze za pomocą spektrofotometru Brewera oraz w dni bezchmurne - metodą Umkehr na stacji Belsk, 
b)	pomiary profili ozonowych metodą sondażową średnio raz w tygodniu na stacji Legionowo,
c)	wyznaczanie pól całkowitej zawartości ozonu nad Europą metodą obserwacji satelitarnych,
d)	pomiary natężenia promieniowania UV na 4-ch stacjach,
e)	prognozowanie indeksu UV w sezonie letnim.
Na podstawie uzyskanych danych dokonywana jest ocena stanu warstwy ozonowej oraz promieniowania UV-B dla Polski w powiązaniu z oceną stanu warstwy ozonowej w skali globalnej.
lata 2004 – 2005
program będzie kontynuowany bez zmian	
Wykonawcy	
Pomiary	Bazy danych	Nadzór i ocena	
IMGW, O. Aerologii w Legionowie (b, d, e); Instytut Geofizyki PAN (a, d); IMGW O. Kraków (c)	IMGW, O. Aerologii w Legionowie  i O. Kraków,
IG PAN	GIOŚ we współpracy z Instytutami	
Przekazywanie wyników badań	
Podmiot przekazujący wyniki	Rodzaj i forma przekazywanych wyników badań	Częstotliwość przekazywania wyników badań (min.) 	Miejsce przekazania wyników badań	
IG PAN

IMGW

IG PAN

IMGW Kraków

IMGW  oraz 
Instytut Geofizyki PAN

GIOŚ/ IMGW i IG PAN 	- wyniki pomiarów całkowitej zawartości ozonu; 

- profil ozonu (sondaż); 

- profil  ozonu (Umkehr);

-pola całkowitej zawartości ozonu nad Europą; 

- zestawienie wyników pomiarów wraz z analizą i oceną, w formie sprawozdania – wydruk i plik;

- zagregowane wyniki badań w formie tabel oraz trend wieloletni – wydruk..	- codziennie

- co tydzień

- co miesiąc 

- co miesiąc

- jeden raz w roku

- jeden raz w roku wg Programu Badań Statystycznych
.	Laboratorium Fizyki Atm., Uniwersytet w Salonikach, Grecja;
Światowe Centrum  Ozonowe - Toronto, Kanada; Norweski Instytut Ochrony Powietrza
j.w.

j.w.

GIOŚ

GUS
	
Upowszechnianie wyników 	
Podmiot upowszechniający wyniki	Forma upowszechnianej informacji wynikowej	Częstotliwość upowszechniania informacji wynikowej (min.)	Odbiorca informacji wynikowej	
GIOŚ

GIOŚ

IMGW	- publikacja BMŚ “Zanie-czyszczenie powietrza w Polsce” 

- strona internetowa GIOŚ;

- strona internetowa IMGW.	- co 2 lata

- aktualizacja roczna 

- w okresie maj – sierpień codziennie (prognoza indeksu UV).	administracja rządowa i samorządowa,
uczelnie, szkoły, biblioteki,
społeczeństwo.	

3.2.	PODSYSTEM  MONITORINGU JAKOŚCI ŚRÓDLĄDOWYCH WÓD POWIERZCHNIOWYCH

Podsystem obejmuje badania i ocenę jakości wód i osadów wodnych rzek, jezior i zbiorników zaporowych. Obowiązek oceny jakości wód powierzchniowych w ramach PMŚ wynika z art. 49 ust.1 ustawy z dnia 18 lipca 2001 r.– Prawo wodne (Dz.U. Nr 115, poz.1229), przy czym zgodnie z ust. 2 tego artykułu badania jakości wód powierzchniowych należą do kompetencji wojewódzkiego inspektora ochrony środowiska.

Celem wykonywania badań jest stworzenie podstaw do podejmowania działań na rzecz poprawy stanu wód oraz ich ochrony przed zanieczyszczeniem, w tym ochrony przed eutrofizacją powodowaną wpływem sektora bytowo-komunalnego i rolnictwa oraz ochrony przed zanieczyszczeniami przemysłowymi, w tym zasoleniem i substancjami szczególnie szkodliwymi dla środowiska wodnego. Oceny jakości wód powierzchniowych będą wykorzystywane do zintegrowanego zarządzania wodami w układzie dorzeczy; stąd konieczne jest zapewnienie spójności badań i ocen realizowanych w ramach trzech podsystemów dotyczących monitoringu wód: powierzchniowych, podziemnych i morskich.

Zakres i sposób badania oraz kryteria oceny jakości wód określają rozporządzenia wykonawcze do ustawy – Prawo wodne: 
-	rozporządzenie MŚ z dnia 4.10.2002 r. w sprawie wymagań, jakim powinny odpowiadać wody śródlądowe będące środowiskiem życia ryb w warunkach naturalnych  (Dz.U. Nr 176, poz.1455); 
-	rozporządzenie MŚ z dnia 23.12.2002 r. w sprawie kryteriów wyznaczania wód wrażliwych na zanieczyszczenie związkami azotu ze źródeł rolniczych (Dz.U. Nr 241, poz. 2093);
-	rozporządzenie MŚ w sprawie klasyfikacji wód, sposobu prowadzenia monitoringu oraz sposobu interpretacji wyników i prezentacji stanu wód powierzchniowych i podziemnych (projekt).

Zakres i sposób prowadzenia badań monitoringowych śródlądowych wód powierzchniowych jest uzależniony od sposobu użytkowania wód a także od charakteru ich zagrożenia lub ochrony, co zostanie określone w wykazach wód. Sporządzenie wykazów wód jest zadaniem RZGW. Ustalony w art. 211 ustawy – Prawo wodne termin sporządzenia wykazów wód na dzień 31 grudnia 2003 r. determinuje możliwość opracowania programu monitoringu wód powierzchniowych zgodnego z wymaganiami określonymi w rozporządzeniach do ustawy – Prawo wodne.

W przypadku osadów wodnych rzek i jezior brak jest specyficznych przepisów prawnych dotyczących zakresu i sposobu wykonywania badań i oceny ich stanu. 

W ramach podsystemu wypełniane będą zobowiązana Polski wynikające z “Porozumienia pomiędzy Wspólnotą Europejską a Polską w sprawie uczestnictwa Polski w Europejskiej Agencji Środowiska i EIONET”, obejmujące m.in. przekazywanie danych krajowych o jakości wód rzek i jezior do Eurowaternet. Lista punktów monitoringowych uczestniczących w europejskiej sieci jest ustalana przez GIOŚ; obejmuje obecnie ok. 140 ppk na rzekach oraz 9 jezior reperowych i będzie sukcesywnie poszerzana.

	W ramach podsystemu monitoringu jakości śródlądowych wód powierzchniowych będą realizowane następujące zadania:

Zadanie:	Badania i ocena jakości wód w rzekach

	W roku 2003 kontynuowane będą badania w ramach sieci krajowej składającej się z  około 360 punktów zlokalizowanych na 20 rzekach w Polsce. Punkty pomiarowe monitoringu jakości wód w rzekach zlokalizowane są: przy ujściach rzek dłuższych niż 60 km oraz rzek pozaklasowych, równomiernie wzdłuż biegu rzek dłuższych niż 100 km, na rzekach wpływających lub wypływających z terytorium Polski i rzekach Przymorza. Program pomiarowy będzie obejmował ok. 50 oznaczeń fizykochemicznych i biologicznych. Częstotliwość badań będzie zróżnicowana. W ok. 20 punktach pomiarowo-kontrolnych (ujściowe odcinki rzek wpływających do Bałtyku oraz newralgiczne ppk zlokalizowane na głównych rzekach Polski – Wisła i Odra i ich główne dopływy) częstotliwość oznaczeń będzie wynosić 1 raz / 2 tygodnie. W pozostałych punktach częstotliwość będzie wynosić 1 raz / miesiąc. Wyjątek stanowią punkty graniczne, gdzie częstotliwość oznaczeń będzie uzależniona od umów dwustronnych zawartych między Polską i krajem sąsiednim.
	
	Kontynuowane będą także badania w ramach wojewódzkich sieci monitoringu wód.
Jednocześnie w IV kw. 2003 r. – I kw. 2004 r., niezwłocznie po uzyskaniu z RZGW wykazów, o których mowa w art. 211 Prawa wodnego, wojewódzcy inspektorzy ochrony środowiska opracują programy monitoringu rzek, biorąc pod uwagę wykazy oraz odpowiednie wymagania monitoringowe, dla:
-	wód wrażliwych na zanieczyszczenie związkami azotu ze źródeł rolniczych oraz obszarów szczególnie narażonych, z których odpływ azotu ze źródeł rolniczych do tych wód należy ograniczyć;
-	wód powierzchniowych przeznaczonych do bytowania ryb;
-	wód powierzchniowych, które są lub mogą być wykorzystywane do zaopatrzenia ludności w wodę przeznaczoną do spożycia;
-	wód, o których mowa w rozporządzeniu w sprawie klasyfikacji wód, sposobu prowadzenia monitoringu oraz sposobu interpretacji wyników i prezentacji stanu wód powierzchniowych i podziemnych (projekt).
Przy ustalaniu punktów monitoringu dla wyżej wymienionych wód, należy wziąć pod uwagę istniejące punkty sieci krajowej oraz sieci wojewódzkiej. Listę punktów pomiarowych oraz zakres badań dla monitorowania wód w rzekach w powiązaniu ze sposobem ich gospodarczego wykorzystywania na lata 2004-2005 określi wojewódzki inspektor ochrony środowiska poprzez wojewódzki programu monitoringu środowiska. Program ten, przed skierowaniem do zatwierdzenia przez Głównego Inspektora Ochrony Środowiska, należy w zakresie monitoringu rzek uzgodnić z  odpowiednim RZGW.

GIOŚ, w celu wsparcia procesu dostosowania systemu monitoringu rzek do wymagań prawa:
-	opracuje wskazówki dotyczące weryfikacji programu monitoringu rzek;
-	opracuje wskazówki dotyczące oceny jakości wód;
-	zorganizuje szkolenia;
-	rozpocznie modernizację bazy danych JAWO.

Zadanie:	Badania i ocena stanu osadów wodnych rzek

Badania mają na celu kontrolowanie stężeń i trendów zawartości metali ciężkich i szkodliwych substancji organicznych akumulowanych w osadach rzek. 

	W 2003 roku badania jakości osadów wodnych rzek będą wykonywane z różną częstotliwością w oparciu o sieć krajową, składającą się z ok. 300 punktów pomiarowo-kontrolnych. Lokalizacja punktów kontroli jakości osadów rzek będzie przestrzennie skorelowana z punktami pomiarowo – kontrolnymi jakości wód rzek. Punkty pomiarowe bedą zlokalizowane: przy ujściach rzek dłuższych niż 60 km oraz rzek pozaklasowych, równomiernie wzdłuż biegu rzek dłuższych niż 100 km oraz na rzekach wpływających lub wypływających z terytorium Polski. Program pomiarowy obejmie oznaczenia we frakcjach mniejszych od 0,2 mm stężeń pierwiastków głównych tj: Ca, Mg, Mn, Fe, P, S, i Corg , pierwiastków śladowych: As, Ba, Cd, Co, Cr, Cu, Hg, Ni, Pb, Sr, Zn, V, WWA. Częstotliwość i zakres badań będą zróżnicowane. Corocznie wykonywane będą badania w ok. 80 ustalonych punktach, tj. w punktach granicznych i reperowych rzek oraz w punktach zlokalizowanych za dużymi miastami, charakteryzujących się wysokimi zawartościami większości badanych parametrów i wyraźnymi ich zmianami. Badania w pozostałych punktach prowadzone będą w cyklu trzyletnim - co roku w około 70 punktach. Zawartość pierwiastków głównych i śladowych będzie oznaczana we wszystkich punktach. Natomiast zawartość WWA będzie oznaczana w ok. 80 punktach badanych corocznie. W 2003 roku skontrolowanych zostanie ok. 150 punktów,  w tym 80 punktów badanych corocznie i ok. 70 punktów badanych w cyklu 3-letnim.

	W latach 2004 – 2005 program pomiarowy może zostać rozszerzony o badania PCB i pestycydów chloroorganicznych w punktach badanych corocznie.

Zadanie:	Badania i ocena jakości wód w jeziorach

Badania monitoringowe jezior uzupełnią zbiory informacji o stanie wód śródlądowych, niezbędne do gospodarowania wodami w dorzeczach, w tym do ich ochrony przed eutrofizacją i zanieczyszczeniami przemysłowymi.

W 2003 roku kontynuowane będą badania w sieci krajowej 10 jezior reperowych: Jasień Południowy i Jasień Północny, Krępsko Długie, Wukśniki, Jegocin, Łękuk, Długie Wigierskie, Śremskie, Tarnowskie Duże, Białe Włodawskie. Ponadto realizowane będą badania wykonywane w ramach programów wojewódzkich, obejmujące jeziora o powierzchni powyżej 100 ha  oraz inne ważne ze względów gospodarczych i przyrodniczych (dalej nazywane – jeziorami powyżej 100 ha), wytypowane przez WIOŚ w uzgodnieniu z Głównym Inspektoratem Ochrony Środowiska 
	
Jednocześnie w IV kw. 2003 r. – I kw. 2004 r., niezwłocznie po uzyskaniu z RZGW wykazów, o których mowa w art. 211 Prawa wodnego, wojewódzcy inspektorzy ochrony środowiska opracują programy monitoringu jezior, biorąc pod uwagę wykazy oraz odpowiednie wymagania monitoringowe, dla:
-	wód wrażliwych na zanieczyszczenie związkami azotu ze źródeł rolniczych oraz obszarów szczególnie narażonych, z których odpływ azotu ze źródeł rolniczych do tych wód należy ograniczyć;
-	wód powierzchniowych przeznaczonych do bytowania ryb;
-	wód powierzchniowych, które są lub mogą być wykorzystywane do zaopatrzenia ludności w wodę przeznaczoną do spożycia;
-	wód, o których mowa w rozporządzeniu w sprawie klasyfikacji wód, sposobu prowadzenia monitoringu oraz sposobu interpretacji wyników i prezentacji stanu wód powierzchniowych i podziemnych (projekt).

Przy ustalaniu punktów monitoringu dla wyżej wymienionych wód jeziornych należy wziąć pod uwagę dotychczas funkcjonujące punkty sieci krajowej i wojewódzkiej. Listę punktów pomiarowych oraz zakres badań dla monitorowania wód w jeziorach w powiązaniu ze sposobem ich gospodarczego wykorzystywania określi wojewódzki inspektor ochrony środowiska poprzez wojewódzki programu monitoringu środowiska na lata 2004-2005. Program ten, przed skierowaniem do zatwierdzenia przez Głównego Inspektora Ochrony Środowiska, należy w zakresie monitoringu jezior uzgodnić z  odpowiednim RZGW.

GIOŚ, w celu wsparcia procesu dostosowania systemu monitoringu jezior do wymagań prawa:
-	opracuje wskazówki dotyczące weryfikacji programu monitoringu jezior;
-	zorganizuje szkolenia;
-	rozpocznie modernizację bazy danych Jeziora.

Zadanie:	Badania i ocena stanu osadów wodnych jezior

Badania mają na celu kontrolowanie zawartości metali ciężkich i szkodliwych substancji organicznych, które akumulowane są w osadach jezior i ocenę  tych zmian w czasie. 

W 2003 roku badania osadów wodnych jezior wykonywane będą w w/w 9 jeziorach reperowych oraz w około 100 jeziorach typowanych corocznie przez WIOŚ,  zgodnie z programami monitoringu regionalnego. Badania w jeziorach reperowych wykonywane będą w cyklach 2-letnich, natomiast częstotliwość badań w jeziorach funkcjonujących na poziomach regionalnych jest zgodna z cyklem badań jakości wód jezior wynikającym z programów regionalnych.
Zadanie obejmuje oznaczenia we wszystkich jeziorach, we frakcjach mniejszych od 0,2 mm, stężeń pierwiastków głównych tj: Ca, Mg, Mn, Fe, P, S, i Corg , pierwiastków śladowych: As, Ba, Cd, Co, Cr, Cu, Hg, Ni, Pb, Sr, Zn, V oraz dodatkowo w 9 jeziorach WWA.

W latach 2004-2005 program pomiarowy może zostać rozszerzony o badania PCB i pestycydów chloroorganicznych w jeziorach reperowych. 

Zadanie:	Badanie i ocena jakości wód zbiorników zaporowych
Program monitoringu zbiorników zaporowych będzie realizowany w ramach sieci regionalnej. W 2003 roku będzie on kontynuowany na dotychczasowych zasadach i w  zakresie określonym w wojewódzkich programach monitoringu środowiska. 
W latach  2004 – 2005 program badań zbiorników zaporowych będzie zmodyfikowany stosownie do wykazu  wód, o którym mowa w art. 211 ustawy - Prawo wodne oraz odpowiednich rozporządzeń wykonawczych.
 Szczegółowy zakres badań określą wojewódzkie programy monitoringu środowiska. 

Blok	zadanie	
JAKOŚĆ ŚRODOWISKA	Badania i ocena jakości wód w rzekach	
Podsystem		
Monitoring jakości śródlądowych wód powierzchniowych		
Przepisy prawne
	- ustawa z dnia 18 lipca 2001- Prawo wodne (Dz.U. Nr 115, poz.1229) - art. 47, 49, 156;
- rozporządzenie MŚ z dnia 4.10.2002 r. w sprawie wymagań, jakim powinny odpowiadać wody śródlądowe będące środowiskiem życia ryb w warunkach naturalnych  (Dz.U. Nr. 176,  poz.1455);
- rozporządzenie MŚ z dnia 23.12.2002 r. w sprawie kryteriów wyznaczania wód wrażliwych na zanieczyszczenia związkami azotu ze źródeł rolniczych (Dz. U. Nr 241, poz. 2093);
- rozporządzenie MŚ w sprawie klasyfikacji wód, sposobu prowadzenia monitoringu oraz sposobu interpretacji wyników i prezentacji stanu wód powierzchniowych i podziemnych (projekt);
- rozporządzenie MŚ z dnia 1.09.2002 r. w sprawie sposobu udostępniania informacji o środowisku (Dz. U. Nr 176, poz. 1453).	
Zakres przedmiotowy	
2003 rok
Kontynuacja badań jakości wód w rzekach wg programu krajowej sieci monitoringu rzek, obejmującego  ok. 50 wskaźników fizykochemicznych i biologicznych. Sieć krajową tworzy ok. 360 punktów pomiarowych zlokalizowanych na 20 rzekach w Polsce: przy ujściach rzek dłuższych niż 60 km oraz rzek pozaklasowych, równomiernie wzdłuż biegu rzek dłuższych niż 100 km, na rzekach wpływających lub wypływających z terytorium Polski oraz na rzekach Przymorza. Częstotliwość badań będzie zróżnicowana. W ok. 20 punktach pomiarowo-kontrolnych (ujściowe odcinki rzek wpływających do Bałtyku oraz newralgiczne ppk zlokalizowane na głównych rzekach Polski – Wisła i Odra i ich główne dopływy) częstotliwość oznaczeń wyniesie 1 raz/ 2 tygodnie. W pozostałych punktach częstotliwość będzie wynosić 1 raz/ miesiąc. Wyjątek stanowią punkty graniczne, gdzie częstotliwość oznaczeń będzie uzależniona od umów dwustronnych zawartych między Polską i krajem sąsiednim. Na podstawie uzyskanych danych dokonana będzie ocena wg dotychczasowego systemu oceny oraz równolegle przetestowane zostaną nowe  zasady oceny.  Kontynuacja programu pomiarowego w sieciach regionalnych. 
Na podstawie wykazów wód przedstawionych przez RZGW, opracowanie wojewódzkich programów monitoringu wód na lata 2004-2005 uwzględniających wymagania oraz kryteria oceny określone w rozporządzeniach wykonawczych do ustawy - Prawo wodne, w tym ustalenie sieci pomiarowej (z uwzględnieniem istniejących punktów pomiarowych sieci krajowej i regionalnej) dla badania wpływu rolnictwa, wód przeznaczonych do bytowania ryb, wód podlegających ochronie ze względu na ich wykorzystanie jako źródła wody pitnej.
lata 2004 – 2005
Realizacja program badań i ocena jakości wód w rzekach   zgodnie z rozporządzeniami wykonawczymi do ustawy - Prawo Wodne z 2001 roku, z uwzględnieniem wykazów wód wg ich funkcji gospodarczych. 	
Wykonawcy	
Pomiary	Bazy danych	Nadzór i ocena	

WIOŚ  w sieci  krajowej i regionalnej,
IMGW w wybranych punktach,
inne jednostki  dla oceny stopnia eutrofizacji
	
GIOŚ/IMGW  -  krajowa   JAWO

WIOŚ  -  wojewódzka  JAWO	GIOŚ we współpracy z  IMGW – w skali kraju

WIOŚ  -  województwo
	
Przekazywanie wyników badań	
Podmiot przekazujący wyniki	Rodzaj i forma przekazywanych wyników badań	Częstotliwość przekazywania wyników badań (min)	Miejsce przekazania wyników badań	
WIOŚ (inne jednostki)

WIOŚ

IMGW

GIOŚ/IMGW

GIOŚ 

GIOŚ	- wyniki pomiarów wg formatu bazy danych JAWO;

- zagregowane wyniki pomiarów i oceny w formie - do uzgodnienia;

- zestawienia roczne wyników wraz z analizą i oceną w formie sprawozdania – wydruk, plik;
- zagregowane wyniki pomiarów w formie tabel – wydruk, plik; 

- wyniki pomiarów, statystyki wg formatu EAŚ;

- zagregowane wyniki pomiarów w formie tabel - plik 	- jeden r-  co miesiąc;

- jeden raz w roku;

- jeden raz w roku;

- jeden raz w roku wg Programu Badań Statystycznych;

- jeden raz w roku; 

- co dwa lata 	IMGW/GIOŚ 

właściwe RZGW 

GIOŚ

GUS

EAŚ

EUROSTAT/
OECD via GUS	
Upowszechnianie wyników 	
Podmiot upowszechniający wyniki	Forma upowszechnianej informacji wynikowej	Częstotliwość upowszechniania informacji wynikowej (min)	Odbiorca informacji wynikowej	
WIOŚ

WIOŚ

GIOŚ

GIOŚ
	- raporty wojewódzkie;

- strony internetowe WIOŚ wg rozporządzenia MŚ (Dz. U. z 2002 r. Nr 176, poz. 1453);

- publikacja BMŚ ”Stan czystości  wód rzek, jezior i Bałtyku...”;

- strona internetowa GIOŚ
 	- co 2 lata;

- aktualizacja roczna;

- co 2 lata;

- aktualizacja roczna
	
administracja rządowa i samorządowa,
uczelnie, szkoły, biblioteki,
społeczeństwo.

Blok	zadanie	
JAKOŚĆ ŚRODOWISKA	Badania i ocena stanu osadów wodnych rzek	
Podsystem		
Monitoring jakości śródlądowych wód
powierzchniowych		
Przepisy prawne
	brak specyficznych regulacji prawnych	
Zakres przedmiotowy	
2003 rok
Zadanie obejmuje oznaczenia we frakcjach mniejszych od 0,2 mm stężeń pierwiastków głównych tj: Ca, Mg, Mn, Fe, P, S, i Corg , pierwiastków śladowych: As, Ba, Cd, Co, Cr, Cu, Hg, Ni, Pb, Sr, Zn, V oraz WWA. Badania wykonuje się na poziomie krajowym w ok. 300 punktach pomiarowo-kontrolnych jakości osadów wodnych rzek, których lokalizacja jest skorelowana przestrzennie z punktami pomiarowo – kontrolnymi jakości wód rzek. Punkty pomiarowe zlokalizowane są: przy ujściach rzek dłuższych niż 60 km oraz rzek pozaklasowych, równomiernie wzdłuż biegu rzek dłuższych niż 100 km oraz na rzekach wpływających lub wypływających z terytorium Polski. Corocznie prowadzone są badania w stałych ok. 80 punktach tj. w punktach granicznych i reperowych rzek oraz w punktach zlokalizowanych za dużymi miastami, charakteryzujących się wysokimi zawartościami większości badanych parametrów i wyraźnymi ich zmianami. Badania w pozostałych punktach prowadzone są w cyklu trzyletnim - co roku w około 75 punktach. Zawartość pierwiastków głównych i śladowych oznaczana jest we wszystkich punktach. Natomiast zawartość WWA oznaczana jest w ok. 80 punktach badanych corocznie. W 2003 roku badania wykonane zostaną w ok. 150 punktach, w tym w 80 punktach kontrolowanych corocznie i ok. 70 punktach analizowanych w cyklach trzyletnich.
Na podstawie uzyskanych danych dokonywana jest ocena jakości osadów wodnych rzek w skali całego kraju.	
lata 2004 – 2005
Program może zostać rozszerzony o badania PCB oraz pestycydów chloroorganicznych w punktach badanych corocznie. 	
Wykonawcy	
Pomiary	Bazy danych	Nadzór i ocena	
Państwowy Instytut Geologiczny
	GIOŚ/PIG  -  krajowa GEMONOS	GIOŚ we współpracy z PIG	
Przekazywanie wyników badań	
Podmiot przekazujący wyniki	Rodzaj i forma przekazywanych wyników badań	Częstotliwość przekazywania wyników badań (min.)	Miejsce przekazania wyników badań	
PIG

GIOŚ/PIG

GIOŚ/PIG	- zestawienie wyników badań wraz z analizą i oceną w formie sprawozdania oraz mapy dla całego kraju i w układzie województw– plik i wydruki; 

- zestawienie statystyczne wyników badań w formie tabeli – wydruk;

- zestawienia wyników badań w układzie województw/ regionów wodnych w formie tabel i map – wydruk i plik. 	- jeden raz w roku 

- jeden raz w roku wg Programu Badań Statystycznych

- jeden raz w roku 	GIOŚ

GUS

WIOŚ, RZGW (do uzgodnienia)	
Upowszechnianie wyników 	
Podmiot upowszechniający wyniki	Forma upowszechnianej informacji wynikowej	Częstotliwość  upowszechniania informacji wynikowej (min.)	Odbiorca informacji wynikowej	
GIOŚ	- publikacja BMŚ “Wyniki monitoringu osadów wodnych Polski”;

- strona internetowa GIOŚ 	- co 2 lata

- aktualizacja roczna	administracja rządowa i samo-rządowa, uczelnie, szkoły, biblioteki,
społeczeństwo	

Blok	zadanie	
JAKOŚĆ ŚRODOWISKA	Badania i ocena jakości wód jezior	
Podsystem		
Monitoring jakości śródlądowych wód powierzchniowych		
Przepisy prawne
	- ustawa z dnia 18 lipca 2001r.- Prawo wodne (Dz.U. Nr 115, poz. 1229) - art. 47, 49, 156;
- rozporządzenie MŚ z dnia 4.10.2002 r. w sprawie wymagań, jakim powinny odpowiadać wody śródlądowe będące środowiskiem życia ryb w warunkach naturalnych  (Dz.U. Nr 176, poz.1455);
- rozporządzenie MŚ z dnia 23.12.2002 r. w sprawie kryteriów wyznaczania wód wrażliwych na zanieczyszczenia związkami azotu ze źródeł rolniczych (Dz. U. Nr 241, poz. 2093);
- rozporządzenie MŚ w sprawie klasyfikacji wód, sposobu prowadzenia monitoringu oraz sposobu interpretacji wyników i prezentacji stanu wód powierzchniowych i podziemnych (projekt);
- rozporządzenie MŚ z dnia 1.09.2002 r. w sprawie sposobu udostępniania informacji o środowisku (Dz. U. Nr 176, poz. 1453)..	
Zakres przedmiotowy	
2003 rok
Badania na poziomie krajowym obejmą 10 jezior reperowych: Jasień Południowy i Jasień Północny, Krępsko Długie, Wukśniki, Jegocin, Łękuk, Długie Wigierskie, Śremskie, Tarnowskie Duże, Białe Włodawskie.
W ramach sieci regionalnej badania jakości wód wykonywane będą w jeziorach o powierzchni powyżej 100 ha oraz innych ważnych ze względów gospodarczych i przyrodniczych (dalej nazywanych – jeziorami powyżej 100 ha), wytypowanych przez WIOŚ w uzgodnieniu z Głównym Inspektoratem Ochrony Środowiska. 
Program pomiarowy dla jezior powyżej 100 ha obejmie ok. 25 wskaźników fizykochemicznych i biologicznych;  natomiast dla jezior reperowych ok. 20 oznaczeń fizykochemicznych i biologicznych. Badaniami objęte będą również cieki związane z jeziorem.
W przypadku jezior powyżej 100 ha badania wykonywane będą dwukrotnie w ciągu roku: w okresie cyrkulacji wiosennej i podczas stagnacji letniej. Jeziora reperowe badane będą 6-8 razy rocznie w sezonie wegetacyjnym.
Ocena i klasyfikacja jezior powyżej 100 ha zostanie dokonana na podstawie “Wytycznych monitoringu podstawowego jezior” – Biblioteka Monitoringu Środowiska 1994.
Jednocześnie, w 2003 r. stosownie do wykazów wód o których mowa w art. 211 ustawy - Prawo wodne, WIOŚ opracują w ramach wojewódzkich programów monitoringu środowiska programy monitoringu jezior, uwzględniające aktualny stan prawny. 
lata 2004-2005
Program będzie realizowany w oparciu o akty wykonawcze ustawy - Prawo Wodne z 2001 roku, z uwzględnieniem wykazów wód wg ich funkcji gospodarczych.  	
Wykonawcy	
Pomiary	Bazy danych	Nadzór i ocena	

WIOŚ –  sieć krajowa, sieć regionalna 	GIOŚ/ Instytut OŚ  -  krajowa  JEZIORA

WIOŚ  -  wojewódzka  JEZIORA	GIOŚ we współpracy z Instytutem OŚ – kraj
WIOŚ  -  województwo	
Przekazywanie wyników badań	
Podmiot przekazujący wyniki	Rodzaj i forma przekazywanych wyników badań	Częstotliwość  przekazywania wyników badań (min.)	Miejsce przekazania wyników badań	
WIOŚ 

WIOŚ

Instytut OŚ

GIOŚ/IOŚ

GIOŚ/IOŚ

GIOŚ	- wyniki pomiarów - pliki wg formatu  b. d. JEZIORA;

- zagregowane wyniki pomiarów w formie tabel – do uzgodnienia; 

- zestawienie roczne wyników badań wraz z analizą i oceną stopnia podatności na degradację w formie sprawozdania – wydruk, plik;

- zagregowane wyniki w formie tabel;

- wyniki pomiarów, statystyki – w formie plików wg wymaganego 
formatu EAŚ;
- zagregowane wyniki w formie tabel - plik	- jeden raz w roku;

- jeden raz w roku;

- jeden raz w roku;

- jeden raz w roku wg Programu Badań Statystycznych;

- jeden raz w roku 

-	co dwa lata
	GIOŚ/IOŚ

RZGW

GIOS

GUS

EAŚ.

- EUROSTAT/
OECD via GUS	
Upowszechnianie wyników 	
Podmiot upowszechniający wyniki	Forma upowszechnianej informacji wynikowej	Częstotliwość  upowszechniania informacji wynikowej (min.)	Odbiorca informacji wynikowej	
WIOŚ

GIOŚ

	- raporty wojewódzkie

- strona internetowa WIOŚ wg rozporządzenia MŚ (Dz. U. z 2002 r. Nr 176, poz. 1453);

- publikacja BMŚ “Stan czystości rzek, jezior i Bałtyku”; 

- strona internetowa GIOŚ
 	- co 2 lata

- wg rozporządzenia MŚ (Dz. U. z 2002 r. Nr 176, poz. 1453);

- co 2 lata

- aktualizacja roczna.	
administracja rządowa i samorząd.,
uczelnie, szkoły, biblioteki,
społeczeństwo	

blok	zadanie	
JAKOŚĆ ŚRODOWISKA	Badania i ocena stanu osadów wodnych jezior	
podsystem		
Monitoring jakości śródlądowych wód powierzchniowych		
Przepisy prawne
	brak specyficznych regulacji prawnych	
Zakres przedmiotowy	
2003 rok
Zadanie obejmuje oznaczenia we frakcjach mniejszych od 0,2 mm stężeń pierwiastków głównych tj: Ca, Mg, Mn, Fe, P, S, i Corg , pierwiastków śladowych: As, Ba, Cd, Co, Cr, Cu, Hg, Ni, Pb, Sr, Zn, V oraz WWA. Pomiary wykonuje się na poziomie krajowym w 9 jeziorach reperowych objętych krajowym monitoringiem jakości wód jezior oraz w jeziorach objętych regionalnym monitoringiem jakości wód jezior (z wyjątkiem WWA). Badania w jeziorach reperowych wykonuje się w cyklach 2-letnich, natomiast częstotliwość badań w jeziorach funkcjonujących na poziomach regionalnych jest zgodna z cyklem badań jakości wód jezior wynikającym z programów regionalnych.
Na podstawie uzyskanych danych dokonywana jest ocena jakości osadów wodnych jezior w skali całego kraju. 
lata 2004 – 2005
Program pomiarowy może zostać rozszerzony o badania PCB i pestycydów chloroorganicznych w jeziorach reperowych.	
Wykonawcy	
Pomiary	Bazy danych	Nadzór i ocena	
Państwowy Instytut Geologiczny 	GIOS/PIG  - krajowa GEMONOS	GIOŚ we współpracy z PIG	
Przekazywanie wyników badań	
Podmiot przekazujący wyniki	Rodzaj i forma przekazywanych wyników badań	Częstotliwość przekazywania wyników badań (min.)	Miejsce przekazania wyników badań	
PIG

GIOŚ/PIG

GIOŚ/PIG	- zestawienie roczne wyników badań wraz z analizą i oceną w formie sprawozdania z mapą w układzie kraju i województw-- plik i wydruki; 

- zagregowane wyniki badań w formie tabeli -wydruk;

- zestawienia wyników badań w układzie województw/ rejonów wodnych w formie tabel i map 	- raz w roku 

- raz w roku wg Progra-mu Badań Statystycznych

 - raz w roku 	GIOŚ

GUS

WIOŚ/RZGW	
Upowszechnianie wyników 	
Podmiot upowszechniający wyniki	Forma upowszechnianej informacji wynikowej	Częstotliwość upowszechniania informacji wynikowej (min)	Odbiorca informacji wynikowej	
GIOŚ	- publikacja BMŚ “Wyniki monitoringu osadów wodnych Polski” 

- strona internetowa GIOS 	- co 2 lata

- aktualizacja raz w roku	administracja rządowa i samorządowa,
uczelnie, szkoły, biblioteki społeczeństwo	

Blok	zadanie	
JAKOŚĆ ŚRODOWISKA	Badania i ocena jakości wód w zbiornikach zaporowych	
Podsystem		
Monitoring jakości śródlądowych wód powierzchniowych		
Przepisy prawne
	- ustawa z dnia 18 lipca 2001r.- Prawo wodne (Dz.U. Nr 115, poz. 1229) - art. 47, 49, 156;
- rozporządzenie MŚ z dnia 4.10.2002 r. w sprawie wymagań, jakim powinny odpowiadać wody śródlądowe będące środowiskiem życia ryb w warunkach naturalnych  (Dz.U. Nr 176, poz.1455);
- rozporządzenie MŚ z dnia 23.12.2002 r. w sprawie kryteriów wyznaczania wód wrażliwych na zanieczyszczenia związkami azotu ze źródeł rolniczych (Dz. U. Nr 241, poz. 2093);
- rozporządzenie MŚ w sprawie klasyfikacji wód, sposobu prowadzenia monitoringu oraz sposobu interpretacji wyników i prezentacji stanu wód powierzchniowych i podziemnych (projekt).
	
Zakres przedmiotowy	
2003 rok
kontynuacja programu badań jakości wód w zbiornikach zaporowych w zakresie określonym w wojewódzkich programach monitoringu środowiska. 

lata 2004 – 2005
Program badań zbiorników zaporowych będzie zmodyfikowany stosownie do wykazu  wód, o którym mowa w art. 211 Prawa wodnego oraz do rozporządzeń wykonawczych do ustawowy - Prawo wodne i określony poprzez wojewódzkie programy monitoringu środowiska. 
	
Wykonawcy	
Pomiary	Bazy danych	Nadzór i ocena	
WIOŚ	WIOŚ - wojewódzka 
	 WIOŚ  -- województwo	
Przekazywanie wyników badań	
Podmiot przekazujący wyniki	Rodzaj i forma przekazywanych wyników badań	Częstotliwość  przekazywania wyników badań (min.)	Miejsce przekazania wyników badań	
WIOŚ 
	- zagregowane wyniki w formie tabel i opracowań
	- jeden raz w roku 	GIOŚ	
Upowszechnianie wyników 	
Podmiot upowszechniający wyniki	Forma upowszechnianej informacji wynikowej	Częstotliwość  upowszechniania informacji wynikowej (min.)	Odbiorca informacji wynikowej	
WIOŚ

	- publikacja BMŚ “Raport o stanie środowiska w województwie...” 

- strona internetowa WIOŚ
	- co 2 lata

- aktualizacja roczna
	administracja  rządowa i samorządowa,
uczelnie, biblioteki,
społeczeństwo	

3.3.	PODSYSTEM MONITORINGU JAKOŚCI ŚRÓDLĄDOWYCH WÓD PODZIEMNYCH

Ogólne zapisy dotyczące badania i oceny jakości wód podziemnych są ujęte w art. 49 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 18 lipca 2001 r.– Prawo wodne (Dz.U. Nr 115,  poz.1229). Szczegółowe regulacje odnośnie sposobu prowadzenia monitoringu oraz oceny stanu wód, w tym jakości wód podziemnych będą zawarte w rozporządzeniu Ministra Środowiska wydanym na podstawie delegacji zawartej w art. 49 ust. 4 ustawy - Prawo Wodne - w sprawie klasyfikacji wód, sposobu prowadzenia monitoringu oraz sposobu interpretacji wyników i prezentacji stanu wód powierzchniowych i podziemnych (projekt).
Do czasu wejścia w życie powyższego rozporządzenia ocena jakości wód podziemnych będzie prowadzona, podobnie jak dotychczas, w oparciu o klasyfikację jakości wód podziemnych opracowaną w 1993 roku (zweryfikowaną w 1995) na potrzeby PMŚ. Ponadto wody podziemne będą podlegały ocenie ze względu na poziom azotanów wg  rozporządzenia Ministra Środowiska z dnia 23 grudnia 2002 r. w sprawie kryteriów wyznaczania wód wrażliwych na zanieczyszczenie związkami azotu ze źródeł rolniczych (Dz. U. Nr 241, poz. 2093).
.
Celem funkcjonowania podsystemu monitoringu jakości wód podziemnych jest dostarczanie danych o jakości zasobów tych wód dla potrzeb związanych z identyfikowaniem i eliminowaniem lub ograniczaniem zagrożeń w ramach programów działań ochronnych ukierunkowanych na osiągnięcie dobrego stanu chemicznego wód.

W ramach zadania wypełniane będą zobowiązana Polski wynikające z “Porozumienia pomiędzy Wspólnotą Europejską a Polską w sprawie uczestnictwa Polski w Europejskiej Agencji Środowiska i EIONET”, dotyczące przekazywania informacji o jakości wód podziemnych. Zakres informacji przekazywanych do sieci europejskiej zostanie rozszerzony; do trzech zbiorników wód podziemnych objętych obecnie sprawozdawczością zostaną dodane kolejne dwa GZWP.

Zadanie:	Badania i ocena jakości wód podziemnych 

W roku 2003 badaniami będą objęte wody podziemne różnych użytkowych poziomów wodonośnych na obszarze całego kraju, z wyłączeniem wód mineralnych, leczniczych i termalnych. Biorąc pod uwagę stopień naturalnej izolacji wód podziemnych, a zatem wrażliwości na zanieczyszczenia dzielimy badane wody na wody gruntowe (czyli poziomy wodonośne o swobodnym zwierciadle wody, słabo izolowane, a zatem wrażliwe na wpływ czynników antropogenicznych) oraz wody wgłębne (czyli poziomy wodonośne głównie o charakterze subartezyjskim i artezyjskim, o dobrej i średniej izolacji przed wpływem zanieczyszczeń).

Badania będą prowadzone w oparciu o krajową sieć składająca się z ok. 600 punktów badawczych. Są to: studnie wiercone, studnie gospodarskie kopane, piezometry i źródła. Część punktów sieci badawczej stanowią ujęcia komunalne i wiejskie wykorzystywane do zaopatrzenia ludzi w wodę pitną. Większość punktów badawczych ujmuje najpowszechniej występujące czwartorzędowe piętro wodonośne, część – trzeciorzędowe i kredowe, a pozostałe ujmowane poziomy występują w utworach  mezozoicznych i paleozoicznych. Najwięcej punktów badawczych znajduje się na obszarze zabudowanym, następnie na obszarach z przewagą gospodarki rolnej, a pozostałe są zlokalizowane na obszarach z przewagą użytków zielonych i nieużytków naturalnych oraz lasów.
Próby wód podziemnych będą pobrane raz w roku. Zakres analiz fizyczno-chemicznych obejmie ok. 40 wskaźników: arsen, amoniak, azotany, azotyny, bor, bar, brom, chlorki, chrom, cyjanki, cynk, fluorki, fosforany, glin, kadm, kobalt, krzemionka, lit, magnez, mangan, miedź, molibden, nikiel, ołów, potas, siarczany, stront, sód, tytan, wapń, wanad, wodorowęglany, węglany, węgiel organiczny, żelazo, odczyn, przewodność elektryczna, twardość, zasadowość, zawiesina.

Poza badaniami na poziomie krajowym, w sytuacjach uzasadnionych specyficznymi potrzebami regionu, prowadzone będą także badania wód podziemnych w sieciach wojewódzkich. Podstawą ich realizacji będą programy regionalnego monitoringu wód podziemnych, funkcjonujące w ramach wojewódzkich programów monitoringu. 

W latach 2004 – 2005 dokonana zostanie modyfikacja monitoringu jakości wód podziemnych pod kątem dostosowania do wymogów zawartych w rozporządzeniu w sprawie klasyfikacji wód, sposobu prowadzenia monitoringu oraz sposobu interpretacji wyników i prezentacji stanu wód powierzchniowych i podziemnych, transponującym wymagania UE w tym zakresie. Przewidywane kierunki zmian:
-	adaptacja monitoringu wód podziemnych do układu zlewniowego,
-	wzmocnienie monitoringu wód podziemnych na obszarach uznanych za wrażliwe na wpływ zanieczyszczeń pochodzenia rolniczego, w tym włączanie do badań większej ilości punktów ujmujących płytkie poziomy wodonośne,
-	modernizacja otworów badawczych, w tym stopniowe zastępowanie studni kopanych małośrednicowymi otworami obserwacyjnymi – piezometrami,
-	zróżnicowanie częstotliwości poboru prób wody i zakresu analiz fizyczno-chemicznych w zależności od rodzaju monitoringu,
-	modyfikacja klasyfikacji jakości wód podziemnych,
-	harmonizacja systemu monitoringu i oceny jakości wód podziemnych z systemem oceny ilościowej realizowanej w ramach państwowej służby hydrogeologicznej,
-	opracowanie projektu nowej bazy danych o jakości wód podziemnych.

Powyższe zadania realizowane będą w porozumieniu z państwową służbą hydrogeologiczną.

blok	zadanie	
JAKOŚĆ
ŚRODOWISKA	Badania i ocena jakości wód podziemnych	
podsystem		
Monitoring jakości śródlądowych wód podziemnych		
Przepisy prawne
	- ustawa z dnia 18 lipca 2001 r. - Prawo wodne (Dz. U. Nr. 115, poz. 1229 z późn. zm.) – art. 49;
- rozporządzenie MŚ z dnia 23.12.2002 r. w sprawie kryteriów wyznaczania wód wrażliwych na zanieczyszczenia związkami azotu ze źródeł rolniczych (Dz. U. Nr 241, poz. 2093);
- rozporządzenie MŚ w sprawie klasyfikacji wód, sposobu prowadzenia monitoringu oraz sposobu interpretacji wyników i prezentacji stanu wód powierzchniowych i podziemnych (projekt);
- rozporządzenie MŚ z dnia 1.09.2002 r. w sprawie sposobu udostępniania informacji o środowisku (Dz. U. Nr 176, poz. 1453).	
Zakres przedmiotowy	
2003 rok
Badania obejmują wody podziemne różnych użytkowych poziomów wodonośnych na obszarze całego kraju, z wyłączeniem wód mineralnych, leczniczych i termalnych. 
Badania będą prowadzone w oparciu o krajową sieć ok. 600 punktów badawczych (studnie, piezometry, źródła). Pobór prób wody do analiz fizyczno-chemicznych odbędzie się raz w roku. Zakres pomiarowy  obejmuje ok. 40 oznaczeń fizykochemicznych. Ocena jakości wód podziemnych będzie dokonana w oparciu o klasyfikację jakości zwykłych wód podziemnych opracowaną na potrzeby PMŚ i równolegle: w oparciu o kryteria dla wód wrażliwych na zanieczyszczenie związkami azotu oraz nową klasyfikację wg  rozporządzenia MŚ (projekt). 
Kontynuacja programów regionalnych (fakultatywnie).
Lata 2004 – 2005
Program będzie realizowany w oparciu o akty wykonawcze ustawy - Prawo Wodne. Zmiany związane z monitoringiem wód podziemnych, wynikające z nowych regulacji będą dotyczyły, m.inn:
-	uwzględnienia układu zlewniowego w monitoringu wód podziemnych i ustalenia sieci pomiarowej w oparciu o wybrane istniejące (krajowe i regionalne) oraz nowe punkty badawcze;
-	objęcia monitoringiem wód podziemnych obszarów uznanych za wrażliwe na wpływ zanieczyszczeń pochodzenia rolniczego;
-	dostosowania programu pomiarowego i sieci pomiarowej oraz oceny jakości wód podziemnych do rozporządzenia w sprawie klasyfikacji wód, sposobu prowadzenia monitoringu oraz sposobu interpretacji wyników i prezentacji stanu wód powierzchniowych i podziemnych (art.49) – projekt.	
Wykonawcy	
Pomiary	Bazy danych	Nadzór i ocena	
Państwowy Instytut Geologiczny – sieć krajowa

WIOŚ i inne jednostki – sieci wojewódzkie (fakultatywnie)	GIOŚ/PIG  -  krajowa - MONBADA

WIOŚ - wojewódzkie bazy danych (fakultatywnie)	GIOŚ we współpracy z PIG

WIOŚ (fakultatywnie)
	
Przekazywanie wyników badań	
Podmiot przekazujący wyniki	Rodzaj i forma przekazywanych wyników badań	Częstotliwość  przekazywania wyników badań (min.)	Miejsce przekazania wyników badań	
PIG

GIOŚ/PIG

GIOŚ

GIOŚ/PIG

WIOŚ i inne jednostki 
	- zestawienie roczne wyników badań wraz z analizą i oceną w formie sprawozdania wraz z mapami –wydruk i plik 

- wyniki badań i oceny w układzie województw i regionów wodnych w formie zestawień tabelarycznych i  map – wydruk, plik;

- zagregowane wyniki badań w formie tabel – wydruk;
- wyniki badań wybranych GZWP w formacie EAŚ;

- wyniki badań z sieci regionalnych w zakresie określonym przez GIOŚ 	- raz w roku; 

- raz w roku; 

- raz w roku wg Programu Badań Statystycznych;
- jeden raz  w roku; 

- wg ustaleń z GIOS 	GIOŚ

WIOŚ i RZGW

GUS

EAŚ

GIOŚ	
Upowszechnianie wyników 	
Podmiot upowszechniający wyniki	Forma upowszechnianej informacji wynikowej	Częstotliwość upowszechniania informacji wynikowej (min)	Odbiorca informacji wynikowej	
GIOŚ

GIOŚ

WIOŚ	- publikacja BMŚ “Stan jakości wód podziemnych na podstawie badań monitoringowych” 

- strona internetowa GIOS 

- wojewódzkie raporty o stanie środowiska	- co 4 lata 

- aktualizacja roczna

- co 2 lata	
administracja rządowa i samorządowa,
uczelnie, szkoły, biblioteki,
społeczeństwo.	

3.4.	PODSYSTEM MONITORINGU JAKOŚCI MORZA BAŁTYCKIEGO

Badania środowiska morskiego Bałtyku są wykonywane od 1979 roku, w tym od 1991 roku w ramach PMŚ. Stanowią one wypełnienie zobowiązań Polski wynikających z Konwencji “O ochronie środowiska morskiego obszaru Morza Bałtyckiego”. Jednocześnie ocena jakości wód Bałtyku – receptora zanieczyszczeń odprowadzanych z obszaru jego zlewni, jest wykorzystywana dla potrzeb zarządzania i oceny skuteczności ochrony zasobów wodnych, realizowanej na podstawie ustawy z dnia 18 lipca 2001 r.– Prawo wodne (Dz.U. Nr 115, poz.1229).

Zadanie: 	Badania i ocena jakości środowiska morskiego Bałtyku

Program pomiarowy realizowany w latach 2003–2005 będzie kontynuacją dotychczasowego Zintegrowanego Programu Monitoringu Morza Bałtyckiego COMBINE. Decyzja o konieczności podjęcia programu zapadła na 14 Naradzie Helcom w 1993 r., natomiast Polska rozpoczęła jego realizację zgodnie z zaleceniami HELCOM w roku 1998. Podstawą przyjętego programu jest dokument Manual for Marine Monitoring in the COMBINE Programme of HELCOM, który określa zalecane metody, częstotliwości i parametry. Ewentualne zmiany w częstotliwości i zakresie badanych parametrów wynikają ze zmian programu HELCOM. Uzyskane wyniki badań gromadzone są w bazie danych oceanograficznych i  przekazywane sukcesywnie do banku danych HELCOM.

Celem programu jest poznanie kierunku, natężenia i przyczyn zmian długookresowych zachodzących w ekosystemie bałtyckim. Badania monitoringowe w polskiej strefie ekonomicznej Bałtyku, stanowią ważny element regularnej kontroli środowiska morskiego, prowadzonej przez wszystkie kraje nadbałtyckie i służą do opracowania przez HELCOM okresowych ocen jakości środowiska morskiego. Pozwala to na podjęcie współpracy międzynarodowej w zakresie programów mających na celu ograniczenie ładunków zanieczyszczeń odprowadzanych wodami śródlądowymi z obszaru  poszczególnych krajów do Bałtyku, realizowanych w powiązaniu z instrumentami zarządzania zasobami wodnymi, zgodnie z ustawą – Prawo wodne. Wyniki badań uzyskiwane w ramach programu będą, w miarę potrzeb, wykorzystywane do oceny wód, o których mowa w rozporządzeniu  MŚ z dnia 4.10.2002 r. (Dz. U. Nr 176, poz. 1454).

Badania warunków fizycznych, chemicznych, biologicznych i zawartości  radionuklidów, wykonywane w ramach 6 rejsów w ciągu roku, będą prowadzone na 6 stacjach międzynarodowych zlokalizowanych w strefie otwartego morza oraz na 32 stacjach w strefie przybrzeżnej. Będą wykonywane w zależności od stacji i parametru 1-6 razy rocznie. Na dwóch stacjach pomiary będą wykonywane ze zwiększoną częstotliwością – 12 razy w roku; są to badania stężeń biogenów, parametrów hydrologicznych oraz chlorofilu i fitoplanktonu. Pomiary mikrobiologiczne, makrozoobentosu oraz makrofitobentosu wykonywane będą 1-2 razy w roku w rejonach ujść rzecznych oraz zatok. Ponadto 1 raz w roku wykonywane będą pomiary zawartości substancji toksycznych – metali i substancji organicznych w rybach i organizmach dennych, a raz na 5 lat pomiary tych substancji w osadach dennych. Raz w roku określana będzie zawartość niektórych radionuklidów w wodzie morskiej i fakultatywnie – w osadach dennych i organizmach żywych (wg programu MORS).

W ramach zadania wypełniane będą zobowiązania Polski wynikające z “Porozumienia pomiędzy Wspólnotą Europejską a Polską w sprawie uczestnictwa Polski w Europejskiej Agencji Środowiska i EIONET”. Informacje dotyczące wód Bałtyku udostępniane będą EAŚ za pośrednictwem banku danych HELCOM lub bezpośrednio z krajowych baz danych.

Blok	Zadanie	
JAKOŚĆ ŚRODOWISKA	Badania i ocena jakości środowiska morskiego Bałtyku	
Podsystem		
Monitoring jakości Morza Bałtyckiego		
Przepisy prawne
	- Konwencja Helsińska z 1974 roku “O Ochronie Środowiska Morskiego Obszaru Morza Bałtyckiego”;
- Nowa Konwencja “O Ochronie Środowiska Morskiego Obszaru Morza Bałtyckiego” z dnia 9 kwietnia 1992 r. (Dz. U. z dnia 14. 04.2000 r.);
- ustawa z dnia 18 lipca 2001 r. - Prawo wodne (Dz. U. Nr. 115, poz. 1229 z późn. zm.) 
- rozporządzenie MŚ z dnia 4.10.2002 r. (Dz. U. Nr 176, poz. 1454) w sprawie wymagań jakim powinny odpowiadać morskie wody wewnętrzne i wody przybrzeżne będące środowiskiem życia skorupiaków i mięczaków.	
Zakres przedmiotowy	
2003 rok
Badania stanu środowiska morskiego polskiej strefy Bałtyku prowadzone na poziomie kraju stanowią polski wkład w międzynarodowy “Zintegrowany Program Monitoringu Morza Bałtyckiego COMBINE”, jednocześnie będą wykorzystywane do oceny skuteczności zarządzania zasobami wodnymi wg  ustawy – Prawo wodne.
Obejmują one monitoring strefy głębokowodnej (stacje badawcze w rejonie Głębi Gotlandzkiej, Bornholmskiej i Gdańskiej) oraz przybrzeżnej, zatok i zalewów (Zatoka Gdańska i Pomorska, Zalew Wiślany i Szczeciński). Pomiary na stacjach badawczych zrealizowane są corocznie podczas 6 ekspedycji morskich na pokładzie statku badawczego r/v Baltica i łodzi pomiarowej m/y Littorina. W ramach programu wykonuje się badania warunków fizyko-chemicznych, t.j.: temperatura, zasolenie, stężenie tlenu, widoczność krążka Secchiego, zawartość biogenów, metali ciężkich i związków organicznych. Prowadzone są także obserwacje parametrów biologicznych środowiska morskiego, t.j. – mikrobiologia, fitoplankton, zooplankton, fitobentos, zoobentos, ryby oraz poziomu substancji toksycznych i  zawartości radionuklidów w wodzie, osadach i organizmach morskich. Na podstawie uzyskanych danych dokonuje się rocznej oceny stanu środowiska Bałtyku; począwszy od 2003 roku z uwzględnieniem rozporządzenia MŚ (Dz. U. Nr 176, poz. 1454).
lata 2004 – 2005
Kontynuacja rocznego cyklu badawczego w ramach 6 rejsów z uwzględnieniem zmian uzgodnionych w ramach HELCOM.	
Wykonawcy	
Pomiary	Bazy danych	Nadzór i ocena	
IMGW

CLOR (radionukldy w osadach i organizmach) - fakultatywnie
	IMGW Katowice
IMGW Gdynia – Baza Danych Oceanograficznych
GIOŚ	GIOŚ we współpracy z IMGW	
Przekazywanie wyników badań	
Podmiot przekazujący wyniki	Rodzaj i forma przekazywanych wyników badań	Częstotliwość  przekazywania wyników badań (min)	Miejsce przekazania wyników badań	

IMGW

GIOŚ/IMGW

GIOŚ/IMGW 

GIOŚ/IMGW
(lub via bank danych HELCOM)	
- zestawienie roczne wyników badań wraz z analizą i oceną w formie sprawozdania – wydruk i pliki;

- roczny odpływ substancji org., biogennych i metali ciężkich;

- wyniki badań w formie elektronicznej w formacie wymaganym przez HELCOM;

- wyniki badań w formie elektronicznej w formacie wymaganym przez EAŚ	
- raz w roku 

- raz w roku wg Programu Badań Statystycznych

- raz w roku

- raz w roku	
GIOŚ

GUS

HELCOM

EAŚ
	
Upowszechnianie wyników 	
Podmiot upowszechniający wyniki	Forma upowszechnianej informacji wynikowej	Częstotliwość upowszechniania informacji wynikowej (min.)	Odbiorca informacji wynikowej	
GIOŚ

GIOŚ

IMGW	- publikacja BMŚ “Stan czystości rzek, jezior  i Bałtyku”

- strona internetowa PMŚ 

- raporty rejsowe CRUISE na stronie internetowej	- co 2 lata

- aktualizacja roczna

- po każdym rejsie	
Administracja rządowa i samorządowa,
uczelnie, szkoły, biblioteki,
społeczeństwo	

3.5	PODSYSTEM  MONITORINGU JAKOŚCI GLEBY I ZIEMI

Obowiązek prowadzenia monitoringu gleby i ziemi w ramach PMŚ wynika z zapisów art. 26 oraz art. 109 ustawy - Prawo ochrony środowiska (Dz.U. Nr 62, poz.627 z  poźn. zm.), przy czym okresowe badania jakości gleby i ziemi należą do zadań własnych starosty. Kryteria oceny określa rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 9 września 2002 r. w sprawie standardów jakości gleb oraz standardów jakości ziemi (Dz.U. Nr 165, poz.1359).

W ramach podsystemu realizowane będą dwa zadania:

Zadanie:	Badania i ocena jakości gleb użytkowanych rolniczo

Zadanie to ma na celu śledzenie zmian różnych cech gleb użytkowanych rolniczo, szczególnie właściwości chemicznych, zachodzących w określonych przedziałach czasu, pod wpływem rolniczej i pozarolniczej działalności człowieka (antropopresji). 

Badania prowadzone są w cyklach 5-letnich w ramach krajowej sieci prowadzonej przez IUNG w Puławach, na którą składa się ok. 215 punktów pomiarowo kontrolnych, zlokalizowanych na glebach użytkowanych rolniczo na terenie całego kraju. Nowy cykl badawczy rozpocznie się poborem próbek w 2005 roku. Analogicznie do lat ubiegłych, w wyznaczonych punktach pobrane zostaną próby profili glebowych a następnie oznaczone następujące wskaźniki: skład granulometryczny (8 frakcji), % próchnicy, %CaCO3, pH, kwasowość hydrolitycznej, kwasowości wymiennej, zawartości przyswajalnych dla roślin form fosforu (P2O5), potasu (K2O), magnezu (Mg) i siarki (S-SO4), zawartości: azotu ogólnego, węgla organicznego, wielopierścieniowe węglowodorów aromatycznych, wymiennego wapnia, potasu, magnezu i sodu, przewodnictwa elektrycznego i radioaktywności. Obliczone zostaną również: stosunek C : N, zasolenie gleby, kationowa pojemność sorpcyjna, suma zasad wymiennych oraz stopień wysycenia kationami zasadowymi. W próbkach glebowych oznaczona zostanie również zawartość rozpuszczalnych (tzn. całkowitych lub tzw. "całkowitych") form: wapnia, magnezu, potasu, sodu, glinu, żelaza, fosforu, manganu, kadmu, miedzi, chromu, niklu, ołowiu, cynku, kobaltu, wanadu, litu, berylu, boru, strontu i lantanu. 

Badania gleb mogą także prowadzić WIOŚ w ramach sieci wojewódzkich, stosownie do specyficznych potrzeb regionu.

Zadanie:	Identyfikacja terenów, na których wystąpiło przekroczenie standardów jakości gleby i ziemi
	
Celem zadania jest zidentyfikowanie w skali kraju terenów, na których występują przekroczenia standardów jakości gleby i ziemi i tym samym stworzenie podstaw do podjęcia działań naprawczych poprzez opracowanie i realizację planów rekultywacji tych obszarów.

Identyfikacja lokalnych skażeń gleby i ziemi jest zadaniem starosty. Będzie to proces wieloetapowy, w którym istotną rolę będą pełnić wstępne wskazania obszarów, w przypadku których w wyniku działalności kontrolnej organów lub skarg mieszkańców stwierdzono, iż istnieje ryzyko wystąpienia zanieczyszczeń. Dla takich obszarów starosta, zgodnie z rozporządzeniem MŚ w sprawie standardów jakości gleby oraz standardów jakości ziemi, ustali rzeczywisty poziom zanieczyszczenia w trzech etapach. Pierwszy etap to określenie listy substancji, które mogą występować na danym terenie. W drugim etapie należy przeprowadzić pomiary wstępne w celu potwierdzenia lub wykluczenia wystąpienia wytypowanych w etapie I substancji. W trzecim - ostatnim etapie należy przeprowadzić szczegółowe badania mające określić stężenia substancji ustalonych w poprzednim etapie, co będzie stanowiło podstawę do wskazania zakresu i sposobu przeprowadzenia rekultywacji gleb. Identyfikacja terenów na których wystąpiło przekroczenie standardów jakości gleb będzie zatem oparta na działaniach monitoringowych o charakterze lokalnym.

Zadaniem starosty będzie także prowadzenie publicznie dostępnych rejestrów terenów, na których stwierdzono przekroczenia standardów wraz ze wskazaniem obszarów wymagających rekultywacji. WIOŚ, wykorzystując rejestry starosty będzie prowadził zbiorcze zestawienia takich obszarów w województwie, a następnie w cyklu rocznym przekazywał tę informację do GIOŚ.
Funkcjonowanie tego mechanizmu, włączonego do zadań PMŚ, wymaga współdziałania wszystkich pionów Inspekcji Ochrony Środowiska (inspekcyjnego, monitoringowego oraz  związanego z przeciwdziałaniem poważnym awariom) ze służbami starosty. 

W ramach zadania wypełniane będą zobowiązania Polski wynikające z “Porozumienia pomiędzy Wspólnotą Europejską a Polską w sprawie uczestnictwa Polski w Europejskiej Agencji Środowiska i EIONET”, które obejmują przekazywanie informacji dotyczących lokalnych skażeń gruntów.

W celu zharmonizowania procedur realizacji zadania GIOŚ opracuje wskazówki metodyczne.

Blok	zadanie	
JAKOŚĆ ŚRODOWISKA	Badania i ocena jakości gleb	
Podsystem		
Monitoring jakości gleby i ziemi		
Przepisy prawne
	ustawa – Prawo ochrony środowiska (Dz.U. Nr 62, poz.627 z późn. zm.) - art. 26.
	
Zakres przedmiotowy	
Badaniami objęte zostaną, analogicznie do lat ubiegłych, gleby w wytypowanych 216 punktach  pomiarowo- kontrolnych,  zlokalizowanych na glebach użytkowanych rolniczo na terenie całego kraju.
Oznaczonych zostanie ok. 40 parametrów fizyko-chemicznych. Badania te wykonywane są w pięcioletnich przedziałach czasowych, najbliższa seria poboru prób wykonana będzie w 2005 roku.
W latach 2003 – 2005 wojewódzcy inspektorzy ochrony środowiska mogą w ramach wojewódzkiego programu monitoringu środowiska prowadzić badania gleb – stosownie do specyficznych potrzeb regionu. 	
Wykonawcy	
Pomiary	Bazy danych	Nadzór i ocena	
IUNG - pobór prób i analiza 
WIOŚ- fakultatywnie	IUNG/GIOŚ  - krajowa  GLEBY
WIOŚ - fakultatywnie	GIOŚ we współpracy z IUNG
	
Przekazywanie wyników badań	
Podmiot przekazujący wyniki	Rodzaj i forma przekazywanych wyników badań	Częstotliwość  przekazywania wyników badań (min.)	Miejsce przekazania wyników badań	
IUNG

GIOŚ/IUNG

	- zestawienie wyników pomiarów wraz z analizą i oceną w formie sprawozdania i map – wydruk plik; 

- zestawienie wyników pomiarów wraz z oceną z podziałem na województwa – wydruk i plik .
	- raz na 5 lat

- raz na 5 lat
 	GIOŚ

WIOŚ	
Upowszechnianie wyników 	
Podmiot upowszechniający wyniki	Forma upowszechnianej informacji wynikowej	Częstotliwość upowszechniania informacji wynikowej (min.)	Odbiorca informacji wynikowej	

GIOŚ

WIOŚ (fakultatywnie)	
- publikacja BMŚ “Monitoring chemizmu gleb ornych Polski” ;

- strona internetowa GIOŚ; 

- raporty wojewódzkie o stanie środowiska .	
- co 5 lat;

- aktualizacja co 5 lat;

- min co 2 lata.
	administracja rządowa i samorządowa,
uczelnie, szkoły, biblioteki,
społeczeństwo	

blok	Zadanie	
JAKOŚĆ ŚRODOWISKA	Identyfikacja terenów, na których wystąpiło przekroczenie standardów jakości gleby	
podsystem		
Monitoring jakości gleb		
Przepisy prawne
	- ustawa - Prawo ochrony środowiska (Dz.U. nr 62, poz. 627 z  poźn. zm) - art. 26, 30, 109 i 110;
- rozporządzenie MŚ z dnia 9.09.2002 r. w sprawie standardów jakości gleb oraz standardów jakości ziemi (Dz.U. nr 165 poz.1359);
- rozporządzenie MŚ z dnia 1.10.2002 r. w sprawie sposobu udostępniania informacji o środowisku (Dz. U. 176, poz. 1453).	
Zakres przedmiotowy	
Lata 2003 – 2005
Zadanie wiąże się z nałożonym na starostę w art. 110 ustawy – Prawo ochrony środowiska obowiązkiem prowadzenia okresowych badań jakości gleby i ziemi w powiązaniu z obowiązkiem prowadzenia rejestrów terenów, na których stwierdzono przekroczenie standardów jakości gleby lub ziemi, z wyszczególnieniem obszarów, na których obowiązek rekultywacji obciąża starostę. Wypełnienie tego obowiązku wymaga przeprowadzenia cyklu badań monitoringowych na obszarze potencjalne zagrożonym skażeniem gleb, w zakresie ustalonym w wyniku badań wstępnych. W ramach tego zadania przewiduje się prowadzenie przez WIOŚ, na podstawie rejestrów prowadzonych przez starostów, zbiorczych wojewódzkich zestawień zarejestrowanych terenów zanieczyszczonych a następnie przekazywanie tych informacji do GIOŚ.	
Wykonawcy	
Pomiary	Bazy danych	Nadzór i ocena	
starosta	starosta- rejestry powiatowe
WIOŚ - zestawienia  wojewódzkie
GIOŚ – zestawienie krajowe	
GIOŚ – w skali kraju	
Przekazywanie wyników badań	
Podmiot przekazujący wyniki	Rodzaj i forma przekazywanych wyników badań	Częstotliwość przekazania wyników badań (min)	Miejsce przekazania wyników badań	
starosta

WIOŚ

GIOŚ	- rejestr  terenów na których stwierdzono przekroczenia  standardów gleb i ziemi; 

- zestawienie zarejestrowanych terenów na których przekroczone zostały standardy gleb i ziemi w skali województwa; 

- zestawienie j.w. według formatu wymaganego przez EAŚ	- jeden raz w roku;

- jeden raz w roku;

- jeden raz w roku 	WIOŚ

GIOŚ

EAŚ  	
Upowszechnianie wyników 	
Podmiot upowszechniający wyniki	Forma upowszechnianej informacji wynikowej	Częstotliwość  upowszechniania informacji wynikowej (min.)	Odbiorca informacji wynikowej	
starosta

GIOŚ	- strona internetowa zgodnie z rozporządzeniem MŚ (Dz. U. z 2002 r. Nr 176, poz. 1453);

- strona internetowa GIOŚ 	- zgodnie z rozporządzeniem MŚ (Dz. U. z 2002 r. Nr 176, poz. 1453);

- aktualizacja roczna
	
administracja rządowa i samo-rządowa,uczelnie, szkoły, biblioteki,
społeczeństwo	

3.6	PODSYSTEM MONITORINGU HAŁASU

Zgodnie z art. 26 i 117 ustawy – Prawo ochrony środowiska, jednym z zadań PMŚ jest ocena i obserwacja zmian stanu akustycznego środowiska. Kryteria oceny, zróżnicowane w zależności od rodzajów terenu, rodzaju obiektu lub działalności będącej źródłem hałasu oraz w zależności od pory dnia lub nocy są określone:
- 	rozporządzeniem MŚZNiL z dnia 13 maja 1998 r. w sprawie dopuszczalnych poziomów hałasu (Dz.U. Nr 66, poz. 436) – do czasu wydania nowego rozporządzenia na podstawie art. 113 ustawy – Prawo ochrony środowiska;
- 	rozporządzeniem MŚ z dnia 9 stycznia 2002 r. w sprawie wartości progowych poziomów hałasu (Dz.U. Nr 8, poz. 81).

Celem funkcjonowania podsystemu jest zapewnienie informacji dla potrzeb ochrony przed hałasem realizowanej poprzez instrumenty planowania przestrzennego oraz instrumenty ochrony środowiska takie jak pozwolenia, programy ochrony środowiska, w tym programy ochrony przed hałasem oraz rozwiązania techniczne ukierunkowane na źródła lub minimalizujące oddziaływanie, np. ekrany akustyczne. Pomiary oraz oceny powinny umożliwiać wyznaczanie obszarów o ponadnormatywnym poziomie hałasu, na których należy skoncentrować działania naprawcze.

Zadanie:		Pomiary hałasu w środowisku oraz ocena klimatu akustycznego. 

Zadanie dotyczy pomiarów hałasu emitowanego przez różne źródła: przemysłowe oraz komunikacyjne: drogi, linie kolejowe, tramwajowe oraz lotniska.
Badania obejmują wyznaczanie równoważnego poziomu hałasu i warunków pozakustycznych niezbędnych do interpretacji wyników i oceny klimatu akustycznego.
Oceny stanu akustycznego środowiska dokonuje się obowiązkowo dla: 
-	aglomeracji o liczbie mieszkańców większej niż 100 tys.;
-	terenów poza aglomeracjami, gdy dotyczy to terenów dróg, linii kolejowych lub lotnisk, których eksploatacja może powodować negatywne oddziaływanie na znacznych obszarach;
-	terenach wskazanych w powiatowych programach ochrony środowiska.
W pozostałych przypadkach ocena stanu akustycznego jest fakultatywna.

	Ze względu na charakter zjawiska hałasu organizacja badań została zdecentralizowana. Zgodnie z ustawą – Prawo ochrony środowiska podstawowym poziomem oceny klimatu akustycznego jest powiat. Starosta, odpowiedzialny za dokonywanie ocen w formie map akustycznych opracowywanych i aktualizowanych w cyklach 5 letnich, wykonuje w tym celu pomiary i pozyskuje wyniki badań od innych jednostek. Jednocześnie, stosownie do ogólnych kompetencji wynikających z ustawy o Inspekcji Ochrony Środowiska, wykonywane będą oceny klimatu akustycznego w skali województwa. Wojewódzki inspektor ochrony środowiska w wojewódzkim programie monitoringu środowiska określi zakres badań własnych a także zakres wykorzystania badań prowadzonych przez inne jednostki z mocy prawa wykonujące pomiary hałasu (art. 147; 175, 231 ustawy – P.o.ś.), niezbędny do wykonywania ocen klimatu akustycznego w województwie, biorąc pod uwagę:
-	obszary priorytetowe wskazane w ustawie – Prawo ochrony środowiska,
-	sieć i natężenie ruchu drogowego i kolejowego,
-	źródła przemysłowe - w powiązaniu z planem ich kontroli realizowanym przez pion inspekcyjny.

Na podstawie wyników badań i ocen poziomu hałasu przekazywanych przez WIOŚ do GIOŚ opracowywana będzie cyklicznie ocena stanu akustycznego środowiska w skali kraju wraz z analizą trendów.

Zakres badań i sposób wykonywania ocen będzie w latach 2004-2005 ulegał modyfikacjom stosownie do zmian prawnych wynikających z konieczności pełnego dostosowania systemu ochrony przed hałasem do wymagań UE.

W celu zapewnienia spójności badań i ocen poziomu hałasu w środowisku GIOŚ będzie kontynuował szkolenia, organizował badania porównawcze a także prowadził prace metodyczne oraz modernizacyjne w zakresie narzędzi informatycznych.

blok	Zadanie	
JAKOŚĆ ŚRODOWISKA	Badania i ocena stanu klimatu akustycznego	
podsystem		
Monitoring hałasu		
Przepisy prawne
	-	ustawa-Prawo ochrony środowiska (Dz.U. Nr 62, poz. 627), art. 117;
-	rozporządzenie MŚZNiL z dnia 13.05.1998 r. w sprawie dopuszczalnych poziomów hałasu (Dz.U. Nr 66, poz. 436);
-	rozporzadzenie MŚ przygotowywane na podstawie delegacji  zawartej w art. 113 ustawy – P.o.s.;
-	rozporządzenie MŚ z dnia 9.01.2002 r. w sprawie wartości progowych poziomów hałasu (Dz.U. Nr 8, poz. 81);
-	rozporządzenie MŚ z dnia 1.10.2002 r. w sprawie zakresu i form udostępniania informacji (Dz.U. Nr 176, poz. 1453).	
Zakres przedmiotowy	
2003 rok
Zadanie obejmuje pomiary równoważnego poziomu dźwięku A dla pory dnia i nocy dla 4 rodzajów hałasu w środowisku (przemysłowego, drogowego, kolejowego, lotniczego), równoważnego poziomu tła akustycznego A, warunków meteorologicznych (temperatury powietrza, prędkości wiatru) oraz ocenę stanu klimatu akustycznego i obserwację zmian.
Obligatoryjnie należy uwzględniać w ramach PMŚ zadania związane z oceną stanu akustycznego w trzech sytuacjach (art.117 ustawy – Poś):
-	gdy dotyczy to aglomeracji o liczbie mieszkańców większej niż 100 tys.,
-	poza aglomeracjami, gdy dotyczy to terenów dróg, linii kolejowych lub lotnisk, a których eksploatacja może powodować negatywne oddziaływanie na znacznych obszarach, 
-	na pozostałych terenach, które będą chronione w ramach powiatowych programów ochrony środowiska (wynikających z polityki ekologicznej państwa).
Zaleca się wykonywanie oceny stanu klimatu akustycznego w miastach 50 000 – 100 000 mieszkańców a następnie w miastach 20 000 – 50 000 mieszkańców; ponadto dla obszarów związanych z tranzytowym ruchem granicznym (który nie jest znacznym obszarem).
Planowany zakres pomiarów własnych i inne funkcjonujące z mocy prawa źródła danych dla wykonywania ocen stanu klimatu akustycznego określa WIOŚ w wojewódzkim programie monitoringu środowiska.
lata 2004 – 2005
Program może zostać zmodyfikowany po wejściu w życie nowych regulacji prawnych.	
Wykonawcy	
Pomiary	Bazy danych	Nadzór i ocena	
starosta

zarządzający drogą, linią kolejową, portem, lotniskiem

WIOŚ (w tym pomiary kontrolne)
	starosta – powiatowa b.d.

WIOŚ - wojewódzka b.d. (OPH) 

GIOŚ / Instytut OŚ – krajowa b.d.    (OPH)
	starosta – sukcesywnie w związku z mapą akustyczną

WIOŚ  - ocena w skali województwa 

GIOŚ we współpracy z Instytutem OŚ- nadzór i ocena w skali kraju.	
Przekazywanie wyników badań	
Podmiot przekazujący wyniki	Rodzaj i forma przekazywanych wyników badań	Częstotliwość  przekazywania wyników badań (min)	Miejsce przekazania wyników badań	
WIOŚ

WIOŚ

Instytut O.Ś.

GIOŚ

GIOŚ

	- wyniki pomiarów własnych i innych jednostek ujętych w wojewódzkim programie monitoringu, w formacie OPH  

- wyniki pomiarów w uzgodnionym formacie;

- zestawienie roczne wyników pomiarów wraz z analizą i oceną w formie sprawozdania – wydruk, plik;

- zagregowane wyniki pomiarów w formie tabel i plików 

- zagregowane wyniki w formie tabel - plik
	- raz w roku wg Programu Badań Statystycznych; 

- raz w roku, interwencyjne na bieżąco;

- raz w roku

- raz w roku wg Programu Badań Statystycznych

- raz na dwa lata 
	GIOŚ/Instytut OS

starosta

GIOŚ

GUS

OECD via GUS
	
Upowszechnianie wyników 	
Podmiot upowszechniający wyniki	Forma upowszechnianej informacji wynikowej	Częstotliwość  upowszechniania informacji wynikowej  (min)	Odbiorca informacji wynikowej	
GIOŚ

WIOŚ

starosta, wojewoda	publikacje BMŚ:
- “Zanieczyszczenie środo-wiska hałasem w świetle badań WIOŚ”; 
-“Stan klimatu akustycznego”;
- strona internetowa GIOŚ; 

- raporty wojewódzkie o stanie środowiska
- strona internetowa WIOŚ

- wg rozporządzenia MŚ (Dz.U. z 2002 r. Nr 176, poz. 1453).	 
- co 2 lata

- co 5 lat
  - aktualizacja roczna

- raz na 2 lata

- aktualizacja roczna

- wg rozporządzenia MŚ (Dz.U. z 2002 r. Nr 176, poz. 1453).	

administracja rządowa i samorządowa,
uczelnie, szkoły,
biblioteki,
społeczeństwo

3.7	PODSYSTEM   MONITORINGU  PÓL  ELEKTROMAGNETYCZNYCH

Ustawą z dnia 27 kwietnia 2001 r. - Prawo ochrony środowiska zostały wdrożone nowe regulacje dotyczące pól elektromagnetycznych (PEM), które ustawa definiuje jako pola elektryczne, magnetyczne oraz elektromagnetyczne o częstotliwościach od 0 Hz do 300 GHz. Zgodnie z art. 123 ustawy, oceny poziomów pól elektromagnetycznych w środowisku dokonuje się w ramach PMŚ. Wykonywanie badań poziomów pól elektromagnetycznych w środowisku jest zadaniem wojewody, w imieniu którego działa wojewódzki inspektor ochrony środowiska. 
Do czasu wydania nowego rozporządzenia w sprawie dopuszczalnych poziomów pól elektromagnetycznych należy stosować rozporządzenie MOŚZNiL z dn. 11.08.1998 r. (Dz.U. Nr 107, poz. 676) określające kryteria oceny oraz wymagania obowiązujące przy wykonywaniu pomiarów kontrolnych promieniowania. 

Zadanie:	Badania i ocena poziomu PEM występujących na terenach zurbanizowanych 

Wojewoda został ustawowo zobowiązany do wykonywania w ramach PMŚ zadań związanych z okresowymi badaniami kontrolnymi poziomów pól elektromagnetycznych w środowisku dla dwóch rodzajów terenu:
- 	terenów przeznaczonych pod zabudowę mieszkaniową 
- 	miejsc dostępnych dla ludności. 
Zadanie to będzie sukcesywnie wdrażane na poziomie województwa. Program pomiarowy, w tym lokalizację punktów oraz częstotliwość wykonywania pomiarów określać będzie, w imieniu wojewody, wojewódzki inspektor ochrony środowiska poprzez wojewódzki program monitoringu środowiska. Przy planowaniu prac należy wziąć pod uwagę lokalizację źródeł emisji PEM oraz natężenie ich oddziaływania na tereny o wysokiej gęstości zaludnienia. W wojewódzkim programie monitoringu mogą być uwzględnione badania wykonywane przez inne jednostki organizacyjne, w tym badania wykonywane przez operatorów źródeł emisji promieniowania elektromagnetycznego.

W roku 2003, kontynuowany będzie pilotażowy cykl badawczy, realizowany na zlecenie GIOŚ, obejmujący pomiary pól elektromagnetycznych na terenach 6 dużych miast. Praca obejmuje szerokopasmowe pomiary natężenia pola elektromagnetycznego w zakresie częstotliwości od 100 kHz do 1,9 GHz  przy pomocy aparatury umożliwiającej analizę widma o czułości minimalnej:
•	dla zakresu częstotliwości od 0,1 MHz do 10 MHz: 
-	0,1 V/m - dla pomiaru składowej elektrycznej pola elektromagnetycznego, 
-	0,01 A/m – dla pomiaru składowej magnetycznej pola elektromagnetycznego;
•	dla zakresu częstotliwości od 10 MHz do 300 MHz:
-	0,1 V/m - dla pomiaru składowej elektrycznej pola elektromagnetycznego,
•	dla zakresu częstotliwości od 300 MHz do 1,9 GHz: 
-	0,001 W/m2 -  dla pomiaru gęstości mocy.
Badania w 2003 r. będą wykonane w Poznaniu i Gdańsku, stanowiąc kontynuację cyklu badawczego obejmującego Warszawę i  Łódź (2001 r.) oraz Kraków i Szczecin (2002 r.). Badania pilotażowe na terenie innych miast mogą być kontynuowane w roku 2004.

W latach 2004 – 2005 pomiary poziomów pól elektromagnetycznych będą sukcesywnie rozwijane w ramach wojewódzkich programów monitoringu środowiska. Na ich podstawie identyfikowane będą tereny, na których stwierdzono przekroczenie dopuszczalnych poziomów PEM. Wykaz terenów będzie publicznie dostępny. W celu opracowania informacji o poziomach PEM na obszarach zurbanizowanych w skali kraju wyniki pomiarów i ocen uzyskiwane w ramach realizacji wojewódzkich programów monitoringu będą sukcesywnie przekazywane do GIOŚ.

Wdrożenie zapisów ustawy w zakresie badań i oceny PEM wymaga opracowania przez GIOŚ wytycznych metodycznych, oprogramowania do ewidencji wyników oraz intensywnych szkoleń w zakresie wykonywania pomiarów i ocen poziomów PEM, z uwzględnieniem metod wyznaczania obszarów przekroczeń poziomów dopuszczalnych. 

blok	zadanie	
JAKOŚĆ ŚRODOWISKA	Badania i ocena poziomu PEM występujących na terenach zurbanizowanych	
podsystem		
Monitoring pól elektromagnetycznych		
Przepisy prawne
	- ustawa z dnia 27 lipca 2001 r. – Prawo ochrony środowiska (Dz.U. Nr 62, poz. 627 z późn. zm.) – art. 26, 122 - 124;
- rozporządzenie MŚZNiL z 1998 r. w sprawie szczegółowych zasad ochrony przed promieniowaniem szkodliwym dla ludzi i środowiska, dopuszczalnych poziomów, jakie mogą występować w środowisku oraz wymagań obowiązujących przy wykonywaniu pomiarów kontrolnych promieniowania (Dz.U. 107, poz. 676);
- rozporządzenie MŚ przygotowywane na podstawie delegacji  zawartej w art. 122 ustawy – P.o.ś (projekt);
- rozporządzenie MŚ z dnia 1.10.2002 r. w sprawie sposobu udostępniania informacji o środowisku (Dz.U. 176, poz. 1453).	
Zakres przedmiotowy	
2003 rok
Zadanie obejmuje szerokopasmowe pomiary natężenia pola elektromagnetycznego w zakresie częstotliwości od 100 kHz do 1,9 GHz - dla składowej elektrycznej pola elektromagnetycznego, składowej magnetycznej pola elektromagnetycznego i gęstości mocy na terenie Poznania i Gdańska w ramach pilotażowego programu krajowego. Program pilotażowy może być kontynuowany na terenie innych miast.

lata 2004 – 2005
WIOŚ rozpoczną badania PEM na obszarach priorytetowych, o których mówi art.122 ustawy – P.o.ś. Szczegółowe plany pomiarowe będą określone w wojewódzkich  programach monitoringu środowiska, w których poza pomiarami wykonywanymi przez WIOŚ należy uwzględnić (po uzgodnieniu) udział innych jednostek wykonujących badania PEM.
Zakres badań może wymagać modyfikacji po wejściu w życie nowych aktów prawnych (rozporządzeń MŚ).
	
Wykonawcy	
Pomiary	Bazy danych	Nadzór i ocena	
W 2003 – Instytut n-b., inne jednostki

Od 2004- WIOŚ  na obszarach priorytetowych oraz 
inne jednostki 	GIOŚ - opracowanie b.d. w 2003/4

WIOŚ – od 2004 r.	GIOŚ we współpracy z wybraną jednostką naukowo-badawczą – w skali kraju.	
Przekazywanie wyników badań	
Podmiot przekazujący wyniki	Rodzaj i forma przekazywanych wyników badań	Częstotliwość przekazania wyników badań (min)	Miejsce przekazania wyników badań	
Instytut

WIOŚ i inne jednostki
	- zestawienie wyników badań wraz z analizą i oceną w formie sprawozdania – wydruk, plik

- wyniki badań – wydruk, plik
	- raz na rok

- raz na rok
	GIOŚ, WIOŚ

GIOS/Instytut
	
Upowszechnianie wyników 	
Podmiot upowszechniający wyniki	Forma upowszechnianej informacji wynikowej	Częstotliwość upowszechniania informacji wynikowej (min)	Odbiorca informacji wynikowej	
GIOŚ

Wojewoda	- publikacja BMŚ

- internet wg rozporządzenia MŚ (Dz.U. z 2002r. Nr 176, poz. 1453).	- co cztery  lata

- wg rozporządzenia (Dz.U. 176, poz. 1453).	administracja rządowa i samorządowa;
uczelnie, społeczeństwo.	

3. 8.	PODSYSTEM  MONITORINGU PROMIENIOWANIA JONIZUJĄCEGO
	
	Zapisy art. 26 ustawy – Prawo ochrony środowiska włączają w zakres PMŚ informacje dotyczące promieniowania jonizującego. Dokonywanie systematycznej oceny sytuacji radiacyjnej kraju, zgodnie z ustawą z dnia 29 listopada 2000 r. – Prawo atomowe (Dz.U. Nr 3, poz.18 z późn. zm.) należy do kompetencji Państwowej Agencji Atomistyki. Ocena ta powinna być oparta na wynikach badań, których zakres – w powiązaniu z listą stacji i placówek wykonujących pomiary skażeń promieniotwórczych, określa rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 17 grudnia 2002 roku w sprawie stacji wczesnego wykrywania skażeń promieniotwórczych i placówek prowadzących pomiary skażeń promieniotwórczych (Dz.U. Nr 239, poz. 2030). Zakres i sposób wykorzystania wyników badań na rzecz PMŚ będzie przedmiotem porozumienia pomiędzy GIOŚ – koordynatorem PMŚ a Prezesem PAA.

Podsystem monitoringu promieniowania jonizującego obejmować będzie następujące zadania:
-	badania zawartości sztucznych izotopów α oraz β promieniotwσrczych w powietrzu
-	badania zawartości cezu 
-	badania stężeń wybranych radionuklidów (cezu, strontu i plutonu) w śródlądowych wodach powierzchniowych i osadach dennych.
W ramach PMŚ wykonywane są także pomiary skażeń promieniotwórczych Bałtyku. Stanowią one element podsystemu monitoringu Bałtyku, prezentowanego w rozdziale 3.4.

Program pomiarowy podsystemu monitoringu promieniowania jonizującego jest realizowany wyłącznie na poziomie krajowym, w oparciu o krajowe sieci. 

Zadanie: 	Wykonywanie pomiarów na stacjach wczesnego wykrywania skażeń promieniotwórczych  IMGW

	Sieć Instytutu Meteorologii i Gospodarki Wodnej wczesnego wykrywania skażeń promieniotwórczych obejmuje 9 stacji pomiarowych: w Warszawie, Gdyni, Włodawie, Świnoujściu, Gorzowie/Poznaniu, Lesku, Zakopanem, Legnicy i Mikołajkach. Sieć ta jest częścią systemu oceny sytuacji radiacyjnej kraju, koordynowanego przez Prezesa Państwowej Agencji Atomistyki, zgodnie z ustawą z dnia 29 listopada 2000 r. - Prawo atomowe (Dz. U. z 2001 r. Nr 3, poz.18 z późn. zm.).
W latach 2003-2004 w ramach sieci IMGW wykonywane będą:
-	ciągły pomiar mocy dawki promieniowania gamma (w zakresie od 50nGy/godz. do 100mGy/godz. za pomocą sond inteligentnych FHZ oraz od 43nGy/godz. do 850mGy/godz. dla sond EPP) na wysokości 1m od podłoża z rejestracją średnich godzinnych i dobowych wartości;
-	ciągły pomiar koncentracji aktywności radioizotopów naturalnych alfa-promieniotwórczych oraz radioizotopów sztucznych alfa- i beta-promieniotwórczych w aerozolach powietrza (wahania tła poniżej 1 Bq/m3);
-	aktywności beta próbek dobowych i miesięcznych opadu całkowitego;
-	aktywności wybranych radioizotopów gamma-promieniotwórczych (Cs-137, Ra-226, Ra-228, K-40) oznaczanych w próbkach zbiorczych miesięcznego opadu całkowitego;
-	aktywności izotopu strontu Sr-90 oznaczanego radiochemicznie w próbkach zbiorczych miesięcznego opadu całkowitego.

W latach 2003 – 2004 wyposażenie stacji IMGW zostanie zmodernizowane w celu uzyskania pełnej zgodności z wymaganiami Prawa atomowego. Program pomiarowy na rok 2005 zostanie zmodyfikowany w uzgodnieniu z Prezesem PAA.

Zadanie: 	Monitoring  137Cs w glebie. 

Program pomiarowy tego zadania przewiduje:

-	pomiary metodą spektrometryczną próbek gleby pobranej w punktach zlokalizowanych w stacjach i posterunkach IMGW.

Pomiary 137Cs (fakultatywnie - naturalnych izotopów promieniotwórczych) będą prowadzone zgodnie z zadaniami placówek specjalistycznych (rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 23 grudnia 2002 roku w sprawie stacji wczesnego wykrywania skażeń promieniotwórczych i placówek prowadzących pomiary skażeń promieniotwórczych (Dz.U. nr 239, poz. 2033). Program pomiarowy, częstotliwość i miejsce pobierania próbek zostaną zatwierdzone przez Prezesa PAA.
Pomiary 137Cs w powierzchniowej warstwie gleby posłużą do uzyskania aktualnych map radiologicznych Polski. 

Zadanie: 	Pomiary skażeń promieniotwórczych wód powierzchniowych i osadów dennych.

Program pomiarowy obejmuje monitorowanie środowiska wodnego pod względem zawartości najważniejszych radionuklidów. Dla rzek i jezior pomiar stężeń 137Cs, 90Sr oraz dla osadów dennych stężeń 137Cs i izotopów plutonu 238Pu, 239Pu, 240Pu.

Pomiary będą prowadzone zgodnie z zadaniami placówek podstawowych i specjalistycznych (rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 17 grudnia 2002 roku w sprawie stacji wczesnego wykrywania skażeń promieniotwórczych i placówek prowadzących pomiary skażeń promieniotwórczych (Dz.U. Nr 239, poz. 2030). Program pomiarowy, miejsce i częstotliwość pobierania próbek zostaną zatwierdzone przez Prezesa PAA.

blok	zadanie	
JAKOŚĆ ŚRODOWISKA	Wykonywanie pomiarów na stacjach  wczesnego wykrywania skażeń promieniotwórczych IMGW	
podsystem		
Monitoring promieniowania jonizującego		
Przepisy prawne
	- ustawa z dnia 29 listopada 2000 r. - Prawo atomowe (Dz.U. z 2001 r. Nr 3, poz.18 z późn. zmianami);
- ustawa – Prawo ochrony środowiska (Dz.U. z 2001 r. Nr 62, poz. 627 z późn. zm.) -  art. 26;
- rozporządzenie R.M. z dnia 17.12.2002 r. w sprawie stacji wczes-nego wykrywania skażeń promieniotwórczych i placówek prowadzą-cych pomiary skażeń promieniotwórczych (Dz.U. Nr 239, poz. 2030).	
Zakres przedmiotowy	
2003 rok
Zadanie jest realizowane na 9 stacjach IMGW (w Warszawie, Gdyni, Włodawie, Świnoujściu, Gorzowie/Poznaniu, Lesku, Zakopanem, Legnicy, Mikołajkach), które stanowią element krajowej sieci wczesnego wykrywania, za którą w całości odpowiada PAA. Program pomiarowy przewiduje pomiary następujących wielkości:
-	ciągły pomiar mocy dawki promieniowania gamma (w zakresie od 50nGy/godz. do 100mGy/godz. za pomocą sond inteligentnych FHZ oraz od 43nGy/godz. do 850mGy/godz. dla sond EPP) na wysokości 1m od podłoża z rejestracją średnich godzinnych i dobowych wartości;
-	ciągły pomiar koncentracji aktywności radioizotopów naturalnych alfa-promieniotwórczych oraz radioizotopów sztucznych alfa- i beta-promieniotwórczych w aerozolach powietrza;
-	aktywności beta próbek dobowych i miesięcznych opadu całkowitego;
-	aktywności wybranych radioizotopów gamma-promieniotwórczych (Cs-137, Ra-226, Ra-228, K-40) oznaczanych w próbkach zbiorczych miesięcznego opadu całkowitego;
-    aktywności izotopu strontu Sr-90 oznaczanego radiochemicznie w próbkach zbiorczych miesięcznego   opadu całkowitego.
lata 2004 – 2005
Kontynuacja pomiarów i modernizacja aparatury pomiarowej, od 2005 roku wg zmodyfikowanego zakresu.
	
Wykonawcy	
Pomiary	Bazy danych	Nadzór i ocena	
IMGW 	IMGW;
Centrum Zdarzeń Radiacyjnych PAA
	GIOŚ we współpracy z Państwową Agencją Atomistyki	
Przekazywanie wyników badań	
Podmiot przekazujący wyniki	Rodzaj i forma przekazywanych wyników	Częstotliwość przekazywania wyników badań (min.)	Miejsce przekazania wyników	
IMGW

IMGW

IMGW

PAA	- moc dawki i aktywność aerozoli atm.;
- opad całkowity;

- zestawienia wyników po- miarów wraz z analizą i oceną w formie sprawozdania z prac- wydruk, plik;

- zagregowane wyniki badań	- raz na dobę;

- cztery razy w roku;

- trzy razy w roku;

- według Programu Badań Statystycznych	PAA 

PAA

GIOŚ

GUS	
Upowszechnianie wyników 	
Podmiot upowszechniający wyniki	Forma upowszechnianej informacji wynikowej	Częstotliwość upowszechniania informacji wynikowej (min.)	Odbiorca informacji wynikowej	
GIOŚ/PAA	- publikacja BMŚ: “Skażenia promieniotwórcze środowiska w Polsce” 

 - strona internetowa GIOŚ 	- co 2 lata;

- aktualizacja roczna, w razie potrzeby komunikaty	administracja rządowa, samo-rządowa, uczelnie, szkoły, biblioteki,
społeczeństwo	

blok	zadanie	
JAKOŚĆ ŚRODOWISKA	Monitoring stężenia 137 Cs w glebie	
podsystem		
Monitoring promieniowania jonizującego		
Przepisy prawne
	- ustawa z dnia 29 listopada 2000 r. - Prawo atomowe (Dz.U. z 2001 r. Nr 3, poz.18 z późn. zm.);
- ustawa – Prawo ochrony środowiska (Dz.U. Nr 62, poz.627 z późn. zm.) - art. 26;
- rozporządzenie R.M. z dnia 17.12.2002 r. w sprawie stacji wczesne-go wykrywania skażeń promieniotwórczych i placówek prowadzą-cych pomiary skażeń promieniotwórczych (Dz.U. Nr 239, poz. 2030).	
Zakres przedmiotowy	
Program pomiarowy tego zadania przewiduje pobór próbek gleby w punktach zlokalizowanych w stacjach i posterunkach IMGW z warstwy powierzchniowej o grubości  0-10 cm  oraz  z warstwy o grubości 0-25 cm. Sukcesywnie, po wstępnej obróbce próbki, zawartość 137Cs (fakultatywnie - naturalnych izotopów promieniotwórczych) będzie mierzona metodą spektrometrii promieniowania gamma z zastosowaniem detektorów półprzewodnikowych HPGe. 
Pomiary posłużą do uzyskania aktualnych map radiologicznych Polski. 
Szczegółowy program pomiarowy, miejsce i częstotliwość poboru prób zostaną zatwierdzone przez Prezesa PAA.	
Wykonawcy	
Pomiary	Bazy danych	Nadzór i ocena	
Centralne Laboratorium Ochrony Radiologicznej (CLOR) 	Centralne Laboratorium Ochrony Radiologicznej 	GIOŚ we współpracy z Państwową Agencją Atomistyki
	
Przekazywanie wyników badań	
Podmiot przekazujący wyniki	Rodzaj i forma przekazywanych wyników badań	Częstotliwość  przekazywania wyników badań (min)	Miejsce przekazania wyników badań	
CLOR 

CLOR 	- zagregowane wyniki pomiarów w formie tabel i map radiologicznych wraz z analizą i oceną – wydruk i plik

- zagregowane wyniki pomiarów - wydruk	- jeden raz w roku

wg Programu Badań Statystycznych	GIOŚ, PAA, 

GUS

Upowszechnianie wyników 	
Podmiot upowszechniający wyniki	Forma upowszechnianej informacji wynikowej	Częstotliwość upowszechniania informacji wynikowej (min.)	Odbiorca informacji wynikowej	
GIOŚ/PAA	- publikacje BMŚ: “Skażenia promieniotwórcze środowiska w Polsce” , 
“Atlas radiologiczny Polski”

- strona internetowa GIOŚ 	- co 2 lata

- co 5 lat

- aktualizacja w cyklu 2-letnim; w razie potrzeby komunikaty	administracja centralna, rządowa i samorządowa,
uczelnie, szkoły, biblioteki,
społeczeństwo	

blok	Zadanie	
JAKOŚĆ ŚRODOWISKA	Monitoring skażeń promieniotwórczych 
wód powierzchniowych i osadów dennych 	
podsystem		
Monitoring promieniowania jonizującego		
Przepisy prawne
	- ustawa z dnia 29 listopada 2000 r. - Prawo atomowe (Dz.U. z 2001 r. Nr 3, poz.18 z późn. zm.);
- ustawa – Prawo ochrony środowiska (Dz.U. Nr 62, poz.627 z późn. zm.)- art. 26
- rozporządzenie R.M. z dnia 17.12.2002 r. w sprawie stacji wczes-nego wykrywania skażeń promieniotwórczych i placówek prowadzących pomiary skażeń promieniotwórczych (Dz.U. Nr 239, poz. 2030).	
Zakres przedmiotowy	
2003 rok
Pobór próbek wody i osadów dennych w dorzeczu Wisły i Odry oraz w wybranych jeziorach. Wody i osady denne pobierane będą dwa razy w roku - w okresie wiosennym i jesiennym.. Miejsce poboru w uzgodnieniu z GIS i Prezesem PAA.
 Program  przewiduje oznaczenia następujących izotopów promieniotwórczych:
-	w wodzie 137Cs i 90Sr;
-	w osadach dennych 137Cs,  238Pu, 239Pu, 240Pu.
137Cs i 90Sr w wodzie będzie oznaczany  metodami radiochemicznymi i zakończony pomiarem  aktywności beta. 
 238Pu i  239,240Pu w osadach dennych będzie również oznaczany metodą radiochemiczną i zakończony pomiarem promieniowania alfa metodą spektrometryczną. 
137Cs w osadach dennych mierzony będzie metodą spektrometrii gamma.
Szczegółowy program pomiarowy i częstotliwość poboru prób zostaną zatwierdzone przez Prezesa PAA.
lata 2004 – 2005
Kontynuacja programu.
	
Wykonawcy	
Pomiary	Bazy danych	Nadzór i ocena	
Centralne Laboratorium Ochrony Radiologicznej 	CLOR
	GIOŚ we współpracy z Państwową Agencją Atomistyki	
Przekazywanie wyników badań	
Podmiot przekazujący wyniki	Rodzaj i forma przekazywanych wyników	Częstotliwość  przekazywania wyników badań (min)	Miejsce przekazania wyników	
CLOR

PAA	- zestawienia wyników oznaczeń  w formie tabel wraz z analizą i oceną w formie sprawozdania- wydruk, plik
.
- zagregowane wyniki badań w formie tabel - wydruk	- jeden raz w roku

- wg Programu Badań Statystycznych	GIOŚ, PAA

GUS
	
Upowszechnianie wyników 	
Podmiot upowszechniający wyniki	Forma upowszechnianej informacji wynikowej	Częstotliwość upowszechniania informacji wynikowej (min)	Odbiorca informacji wynikowej	
GIOŚ/PAA	- publikacja BMŚ: “Skażenia promieniotwórcze środowiska w Polsce” 

- strona internetowa PMŚ 	- co 2 lata

- aktualizacja w cyklu 2-letnim, w razie potrzeby komunikaty	administracja rządowa, samorządowa,
uczelnie, biblioteki,
społeczeństwo	

3. 9.	PODSYSTEM MONITORINGU LASÓW

Ogólny obowiązek prowadzenia monitoringu lasów wynika z ustawy - Prawo ochrony środowiska oraz ustawy o lasach z dn. 28 września 1991 r. (Dz.U. z 2000 r. Nr 56, poz. 679 z późn. zm.). Program monitoringu lasów jest realizowany zgodnie z zasadami metodycznymi określonymi w zarządzeniach Unii Europejskiej oraz w Międzynarodowym Programie Koordynującym ICP Forests działającym w ramach Konwencji w sprawie transgranicznego zanieczyszczenia powietrza na dalekie odległości. Zapisy dotyczące monitorowania środowiska leśnego są także zawarte w Konwencji o różnorodności biologicznej. 

Zadanie: 	Badania i ocena stanu zdrowotnego lasów.

Celem prac jest zapewnienie danych do optymalizacji decyzji w zakresie kształtowania polityki leśnej i zarządzania ekosystemami leśnymi dla poprawy jakości środowiska przyrodniczego w kraju. 

W 2003 roku badaniami będą objęte drzewostany sosnowe, świerkowe, jodłowe, dębowe i bukowe w wieku powyżej 40 lat. Badania stanu zdrowotnego lasów wykonywane będą w oparciu o sieć krajową, składającą się z ok.1460 Stałych Powierzchni Obserwacyjnych (SPO) I i II rzędu, których rozmieszczenie odzwierciedla strukturę powierzchniową, gatunkową i wiekową ekosystemów leśnych w Polsce.   
Program badań obejmie następujące pomiary i obserwacje (wykonywane corocznie na wszystkich powierzchniach badawczych):
-	obserwacje cech morfologicznych koron drzew próbnych (przede wszystkim defoliacja i odbarwienie) ;
-	pomiary dendrometryczne (pomiar pierśnic drzew o pierśnicy powyżej 7 cm);
-	badania entomologiczne;
-	badania fitopatologiczne.
Na 148 Stałych Powierzchniach Obserwacyjnych II rzędu dodatkowo wykonywane będą (z różną częstotliwością) badania:
-	zanieczyszczeń powietrza (comiesięcznie),
-	składu chemicznego opadów atmosferycznych (comiesięcznie),
-	jakości nasion sosny (raz w roku),
-	składu chemicznego igliwia lub liści ( co 4 lata),
-	ocena różnorodności gatunkowej runa leśnego (co 5 lat),
-	intensywności i przeżywalności odnowień naturalnych (co 5 lat),
-	miąższości i przyrostu miąższości drzewostanów (co 5 lat),
-	glebowe w zakresie:  właściwości chemiczne (co 4 lata),
typologia gleb, skład granulometryczny, właściwości fizyczne (co 8 lat).

W latach 2004-2005 program i struktura monitoringu lasów mogą ulec zmianie w związku z planami zintegrowania stałych powierzchni obserwacyjnych I rzędu monitoringu lasów z planowaną cykliczną wielkoobszarową inwentaryzacją lasów kraju. Weryfikacji może  także zostać poddana  częstotliwość badań drzewostanów młodszych (w wieku 20 – 40 lat) oraz badań prowadzonych na powierzchniach II rzędu m.in. badań glebowych. 
Poza tym w ramach dostosowania programu monitoringu lasów do zakresu pomiarów obowiązujących w programie monitoringu lasów Unii Europejskiej rozważa  się poszerzenie zakresu badań na kilku wybranych powierzchniach II rzędu o obserwacje meteorologiczne, badania chemizmu roztworów glebowych, chemizmu opadu podkoronowego, chemizmu spływu po pniach a także uzupełnianie oceny stanu lasów o dane pochodzące ze zdjęć lotniczych i satelitarnych. 

blok	Zadanie	
JAKOŚĆ ŚRODOWISKA	Badania i ocena stanu zdrowotnego lasów	
podsystem		
Monitoring lasów		
Przepisy prawne
	- ustawa – Prawo ochrony środowiska (Dz.U. Nr 62, poz.627 z późn. zm.) -  art. 26
- ustawa o lasach (Dz.U. z 2000 r. Nr 56, poz. 679 z późn. zm.);
- Konwencja w sprawie transgranicznego zanieczyszczenia  powietrza na dalekie odległości;
- Konwencja o różnorodności biologicznej.
	
Zakres przedmiotowy	
2003 rok
Przedmiotem badań będą drzewostany sosnowe, świerkowe, jodłowe, dębowe i bukowe w wieku powyżej 40 lat. Badania stanu zdrowotnego lasów wykonywane będą w oparciu o sieć ok.1460 Stałych Powierzchni Obserwacyjnych (SPO) I i II rzędu, których rozmieszczenie odzwierciedla strukturę powierzchniową, gatunkową i wiekową ekosystemów leśnych w Polsce.
Program monitoringu lasów obejmuje następujące pomiary i obserwacje (wykonywane corocznie na wszystkich powierzchniach  badawczych):
- badania poziomu uszkodzenia drzewostanów na podstawie obserwacji cech morfologicznych koron drzew (głównie w oparciu o ocenę stopnia defoliacji i odbarwienia aparatu asymilacyjnego drzew)
- pomiary pierśnic drzew
- badania entomologiczne 
- badania fitopatologiczne ( corocznie na kolejnych  148 powierzchniach badawczych)
Na powierzchniach badawczych II rzędu  dodatkowo wykonywane będą  (z różną częstotliwością):
- pomiary miąższości i przyrostu miąższości drzewostanów
- badania chemizmu aparatu asymilacyjnego drzew
- badania wydajności i jakości  nasion sosny
- badania różnorodności biologicznej runa leśnego
- badania właściwości fizyczno-chemicznych gleb leśnych
- pomiary zanieczyszczeń powietrza
- badania chemizmu opadów atmosferycznych
- ocena intensywności i przeżywalności odnowień naturalnych
Lata 2004 – 2005
Program i struktura monitoringu lasów może ulec zmianie związanej z planami zintegrowania stałych powierzchni obserwacyjnych I rzędu monitoringu lasów z planowaną cykliczną wielkoobszarową inwentaryzacją lasów kraju. Poza tym w ramach dostosowania programu monitoringu lasów do wymagań unijnych przewiduje się poszerzenie zakresu badań na kilku wybranych powierzchniach II rzędu o obserwacje meteorologiczne, badania chemizmu roztworów glebowych, chemizmu opadu podkoronowego, chemizmu spływu po pniach oraz włączenie zdjęć satelitarnych.	
Wykonawcy	
Pomiary	Bazy danych	Nadzór i ocena	
Biuro Urządzania Lasu i Geodezji Leśnej
Instytut Badawczy Leśnictwa (IBL)	
IBL – krajowa b. d. 	
GIOŚ we współpracy z IBL	
Przekazywanie wyników badań	
Podmiot przekazujący wyniki	Rodzaj i forma przekazywanych wyników badań	Częstotliwość przekazywania  wyników badań (min.)	Miejsce przekazania wyników badań	

Instytut Badawczy Leśnictwa	- opracowania o stanie lasów

- dane o stanie zdrowotnym drzewostanów z 433 SPO I rzędu

- dane o stanie ekosystemów leśnych ze 148 SPO II rzędu	- jeden raz w roku 

- jeden raz w roku

- wyniki badań wyk. corocznie – do końca listopada, cyklicznych - w ustalanych indywidualnie okresach 	- GIOŚ, MŚ, DGLP, RDLP

- Federal Research Centre for Forestry and Forest Products, Hamburg , Niemcy

- Forest Intensive Monitoring Coord. Institute,  Holandia	
Upowszechnianie wyników 	
Podmiot upowszechniający wyniki	Forma upowszechnianej informacji wynikowej	Częstotliwość upowszechniania informacji wynikowej  (min.)	Odbiorca informacji wynikowej	

GIOŚ
	- publikacje BMŚ:
- “Stan uszkodzenia lasów w Polsce na podstawie badań monitoringowych.”

- “Stan zdrowotny lasów Polski”(wersja polska i angielska)

- strona internetowa GIOŚ 	
- co 4 lata

- co 2 lata

- aktualizacja roczna	
administracja centralna, rządowa i samorządowa, administracja leśna,
uczelnie, biblioteki,
społeczeństwo	

3.10.	PODSYSTEM  MONITORINGU  PRZYRODY
	
Celem funkcjonowania podsystemu monitoringu przyrody jest uzyskanie informacji o zmianach wybranych elementów przyrody żywej zachodzących w czasie, wykorzystywanych w procesach podejmowania i oceny skuteczności działań ochronnych i konserwatorskich.

W roku 2003 realizowany będzie program monitorinu przyrody rozpoczęty w latach 2000 - 2002, obejmujący cztery niżej opisane zadania. Podsystem będzie funkcjonował w oparciu o sieć krajową, na którą składać się będą obszary badawcze, reprezentujące różne formy ochrony i oddziaływania człowieka. Na rzecz podsystemu wykorzystane będą badania wykonywane przez różne jednostki naukowo-badawcze oraz zespoły specjalistów działające w ramach struktur pozarządowych.

W latach 2004 i 2005 program monitoringu przyrody będzie stopniowo modyfikowany pod kątem dostosowania do potrzeb systemu NATURA 2000 oraz programów rolno-środowiskowych.

Zadanie:		Badania i ocena środowiska przyrodniczego

A.	Monitoring ekosystemów lądowych

•	monitoring fitocenoz leśnych – kontynuacja obserwacji z poprzedniej edycji monitoringu przyrody. Powierzchnie badawcze będą znajdować się na terenie wybranych parków narodowych oraz leśnych kompleksów promocyjnych. Docelowo powierzchnie obserwacyjne powinny być założone we wszystkich parkach narodowych. Jest to monitoring ściśle powiązany z monitoringiem lasów;
•	monitoring fitocenoz nieleśnych - kontynuacja badań prowadzonych w trzech strefach klimatycznych: północnej - pas pojezierzy, środkowej - pas nizin środkowopolskich, południowej - pas wyżyn i gór. Monitoringiem zostanie objęte szerokie spektrum typologiczne zbiorowisk nieleśnych występujących w kraju: łąki niskoturzycowe, łąki wilgotne i świeże, pastwiska, murawy napiaskowe, skalne, kserotermiczne i górskie, ziołorośla, ze szczególnym uwzględnieniem zbiorowisk silnie zagrożonych w kraju oraz objętych Dyrektywą Habitatową;
•	monitoring zespołów torfowiskowych - zadanie to jest planowane do wprowadzenia do podsystemu monitoringu przyrody. Polska należy do krajów bogatych w zasoby torfowiskowe, zajmują one 4,6% powierzchni naszego kraju. Niestety zasobów tych systematycznie ubywa. Monitoringiem zostaną objęte  wszystkie rodzaje torfowisk: torfowiska niskie, przejściowe i wysokie. Planuje się założenie stałych powierzchni monitoringowych zarówno na obszarach chronionych, szczególnie tych które włączono na listę obiektów konwencji Ramsarskiej jak i nie objętych ochroną. Zakłada się monitorowanie przyrody żywej torfowisk jak też dynamiki stabilności złóż oraz dynamiki stosunków wodnych.
B.	Monitoring ekosystemów wodnych

•	monitoring ekosystemów jeziornych - jego głównym zadaniem jest dostarczenie informacji o strukturze gatunkowej i względnej obfitości podstawowych komponentów biocenoz jeziornych: roślinności litoralnej, zooplanktonu pelagicznego i litoralnego, dużych skorupiaków przydennych oraz zespołów mięczaków i ryb. Będzie to kontynuacja badań prowadzonych w latach 2000-2002. W roku 2003 planowane jest zbadanie 8 jezior reprezentujących różne typy limnologiczne i troficzne oraz różniące się użytkowaniem terenu  w ich zlewniach bezpośrednich;
•	monitoring ekosystemów rzecznych - ma dostarczyć informacji o stanie oraz zmienności długookresowej i przestrzennej fauny bezkręgowców (m.in. skąposzczepy, pijawki, skorupiaki, ważniejsze grupy owadów oraz mięczaki) zasiedlających wody płynące. Monitoring ten jest ukierunkowany na rozpoznanie migracji obcych gatunków inwazyjnych i ich wpływu na rodzima faunę. Będzie prowadzony w dwóch głównych rzekach Polski – Wiśle i Odrze oraz strefach przyujściowych ich ważniejszych dopływów.

C.	Monitoring gatunków

•	monitoring roślin naczyniowych - kontynuacja prac prowadzonych w latach 2000-2002. Obserwacjami zostaną objęte gatunki rzadkie i “flagowe”, wskaźnikowe z poszczególnych typów siedlisk i zagrożone przez pozyskiwanie ze stanu naturalnego. Szczególna uwaga zostanie zwrócona na gatunki ujęte w Konwencji Berneńskiej, Dyrektywie Habitatowej oraz umieszczone na polskiej “ Czerwonej liście” i prawnie chronione w Polsce;
•	monitoring porostów - prowadzony na powierzchniach monitoringu fitocenoz leśnych oraz w ich pobliżu;
•	monitoring grzybów – obejmie grzyby wielkoowocnikowe na powierzchniach monitoringu fitocenoz leśnych oraz w ich pobliżu;
•	monitoring ryb - realizowany będzie w obrębie całych dorzeczy i będzie dostarczał informacji o strukturze ichtiofauny, jej zróżnicowaniu na obszarze kraju i zmianach w czasie; będzie prowadzony w systemach rzecznych Skrwy Prawej, Liwca, jednym z dopływów Sanu;
•	monitoring płazów i gadów - kontynuacja monitoringu herpetologicznego na wybranych stanowiskach w różnych rejonach Polski;
•	monitoring ptaków – obejmie: monitoring gatunków flagowych (bocian biały, łabędź niemy, żuraw) traktowanych jako indykatory ekstensywności zagospodarowania krajobrazu zdominowanego przez użytki rolne; monitoring przeżywalności i produktywności pospolitych ptaków wróblowatych występujących w siedliskach krzaczastych i szuwarowych; transektowy monitoring rozpowszechnionych ptaków lęgowych na wylosowanych powierzchniach próbnych reprezentujących 15 warstw odpowiadających regionom awifaunistycznym;
•	monitoring ssaków – kontynuacja obserwacji nietoperzy, dużych ssaków drapieżnych (niedźwiedź, wilk, ryś), susłów, bobrów oraz wydr jako nowego elementu programu;
•	monitoring biegaczowatych – kontynuacja obserwacji na wybranych powierzchniach monitoringu fitocenoz leśnych.

D.	Monitoring skuteczności obszarowej ochrony konserwatorskiej

Zadanie ma charakter fakultatywny uzależniony od dostępności środków finansowych. Planowana jest kontynuacja prac prowadzonych w latach 2000-2002, obejmujących ocenę stanu ochrony konserwatorskiej w rezerwatach na podstawie wizji lokalnych i przeglądu dokumentacji. Możliwe jest także zakładanie stałych powierzchni obserwacyjnych w wybranych rezerwatach.

blok	zadanie	
JAKOŚĆ ŚRODOWISKA	Badania i ocena środowiska przyrodniczego	
podsystem		
Monitoring przyrody		
Przepisy prawne
	- ustawa - Prawo ochrony środowiska ( DZ.U. Nr 62 z 2001 r., poz. 627 z późn. zm.)- art.26;
- ustawa o ochronie przyrody (Dz.U. Nr 114, z 1991 r. poz. 492 z późn. zm.);
- Konwencja o różnorodności biologicznej (art.7);
- Konwencja Ramsarska ( art3 i 4)
- Konwencja Berneńska (art2-7)
- Konwencja Bońska (art. 2 i 5)	
Zakres przedmiotowy	
2003 rok
Zadanie obejmuje monitoring ekosystemów lądowych: fitocenoz leśnych, fitocenoz nieleśnych; ekosystemów wodnych: rzecznych i jeziornych, monitoring gatunków: roślin naczyniowych; porostów; grzybów; bezkręgowców (mięczaki, skorupiaki, biegaczowate); ryb; płazów i gadów; ptaków; ssaków oraz tzw. monitoring problemowy: skuteczności obszarowej ochrony konserwatorskiej.
lata 2004 – 2005
program będzie stopniowo modyfikowany pod kątem dostosowania do potrzeb systemu NATURA 2000 oraz programów rolno- środowiskowych	
Wykonawcy	
Obserwacje	Bazy danych	Nadzór i ocena	
Instytut Ochrony Przyrody PAN
Instytut Badawczy Leśnictwa
Narodowa Fundacja Ochrony Środowiska
i inne jednostki
	Baza danych monitoringu przyrody
GIOŚ/ NFOŚ 	GIOŚ we współpracy z DOP i DL MŚ oraz KZPN  i DGLP.	
Przekazywanie wyników badań	
Podmiot przekazujący wyniki	Rodzaj i forma przekazywanych wyników badań	Częstotliwość przekazania wyników badań (min)	Miejsce przekazania wyników badań	
IOP, NFOŚ, IBL, 
 inne jednostki

IOP, NFOŚ, IBL, 
 inne jednostki

GIOŚ

	- zestawienie wyników badań i obserwacji wraz z oceną i analizą - pliki i wydruki

- wyniki badań w formacie bazy danych

- wyniki badań prowadzonych na terenie województwa, Parku Narodowego
 	- jeden raz w roku

- jeden raz w roku 

- jeden raz do roku

	GIOŚ

GIOŚ

WIOŚ, Parki Narodowe

Upowszechnianie wyników 	
Podmiot upowszechniający wyniki	Forma upowszechnianej informacji wynikowej	Częstotliwość  upowszechniania informacji wynikowej (min.)	Odbiorca informacji wynikowej	
GIOŚ	- publikacja BMŚ “Biuletyn monitoringu przyrody” 

- strona internetowa PMŚ 	- raz do roku

- aktualizacja roczna	administracja  rządowa i samorządowa,
uczelnie, szkoły biblioteki,
społeczeństwo	

3.11.	PODSYSTEM - ZINTEGROWANY MONITORING ŚRODOWISKA PRZYRODNICZEGO

Istotą ZMŚP jest kompleksowe traktowanie środowiska jako systemu składającego się z elementów biotycznych i abiotycznych pozostających we wzajemnych relacjach. Koncepcja tak ujętego programu badawczego ma swoje źródło w europejskim programie Integrated Monitoring i, chociaż nie została ujęta w regulacje prawne, będzie kontynuowana w ramach obecnego programu PMŚ ze względu na możliwość poznania mechanizmów zmian zachodzących w charakterystycznych dla Polski geoekosystemach.

Zadanie:	Badania elementów środowiska wybranych geoekosystemów Polski
 
Celem tych prac jest dostarczanie danych o tendencjach jakości komponentów środowiska i bioróżnorodności głównych geoekosystemów Polski na potrzeby prowadzenia działań ochronnych służących zachowaniu struktury krajobrazowej Polski. 
Przedmiotem monitoringu są wybrane geoekosystemy reprezentatywne dla zróżnicowanych pasmowo struktur krajobrazowych Polski, ich elementy zarówno abiotyczne jak i biotyczne czułe na zmiany bilansu energii, biogenów i elementów toksycznych.
W roku 2003 pomiary będą prowadzone w oparciu o sieć krajową, na którą składa się siedem Stacji Bazowych w obrębie reprezentatywnych zlewni rzecznych i jeziornych. Do zlewni badawczych należą: zlewnia górnej Parsęty (Stacja Bazowa Storkowo), Czarnej Hańczy (Stacja Bazowa Wigry), jeziora Łękuk (Stacja Bazowa Puszcza Borecka), Strugi Toruńskiej (Stacja Bazowa Koniczynka), zlewnia Kanału Olszowieckiego (Stacja Bazowa Pożary), zlewnia rolniczo-leśna w Górach Świętokrzyskich (Stacja Bazowa Św. Krzyż), zlewnia Bystrzanki (Stacja Bazowa Szymbark). 
ZMŚP będzie realizowany według zweryfikowanego programu pomiarowego koncentrującego się na monitoringu najistotniejszych parametrów określających stan i funkcjonowanie wytypowanych geoekosystemów. Obejmuje on: pomiary meteorologiczne, pomiary zanieczyszczeń powietrza, pomiary i analizy chemizmu opadów atmosferycznych, pomiary i analizy chemizmu opadu podkoronowego i spływu po pniach, pomiary i analizy gleb, pomiary i analizy chemizmu roztworów glebowych, pomiary i analizy opadu biologicznego (ściółki), pomiary i analizy ilości i jakości wód powierzchniowych, pomiary i analizy składu chemicznego i poziomu wód podziemnych, obserwacje i pomiary porostów, obserwacje i pomiary flory i roślinności, obserwacje i pomiary fauny bezkręgowców. Każdy z wymienionych rodzajów pomiarów obejmuje zestaw wskaźników uznanych za program podstawowy i zestaw wskaźników uznanych za program rozszerzony.
W latach 2004 – 2005 planuje się rozszerzenie zakresu monitorowania zmian pokrycia/użytkowania terenu zlewni reprezentatywnych w oparciu o powtarzalne zdjęcia lotnicze; stopniowe włączanie do realizowanego programu parametrów pomiarowych należących do programu rozszerzonego, prognozowanie tendencji zmian poszczególnych komponentów i bilansów przy pomocy modelowania matematycznego.

Planowane jest doposażenie stacji bazowych w zestawy aparatury mające na celu standaryzację systemu pomiarowego i harmonizację metodyk pomiarów z odpowiednimi metodykami stosowanymi w innych podsystemach PMŚ.

blok	zadanie	
JAKOŚĆ ŚRODOWISKA	Badania elementów środowiska wybranych geoekosystemów Polski	
podsystem		
Zintegrowany Monitoring Środowiska Przyrodniczego		
Przepisy prawne
	brak specyficznych regulacji prawnych; zadanie nawiązuje do europejskiego programu Integrated Monitoring funkcjonującego jako program dobrowolny pod egidą Konwencji Genewskiej
	
Zakres przedmiotowy	
Rok 2003
Przedmiotem monitoringu są wybrane geoekosystemy reprezentatywne dla zróżnicowanych pasmowo struktur krajobrazowych Polski. Pomiary będą prowadzone na siedmiu stacjach bazowych: Storkowo, Diabla Góra, Wigry, Koniczynka, Pożary, Św. Krzyż, Szymbark, w obrębie reprezentatywnych zlewni rzecznych i jeziornych ZMŚP będzie realizowany według zweryfikowanego programu pomiarowego koncentrującego się na monitoringu najistotniejszych parametrów określających stan i funkcjonowanie wytypowanych geoekosystemów. Program ZMŚP obejmuje: pomiary meteorologiczne, pomiary zanieczyszczeń powietrza, chemizmu opadów atmosferycznych, chemizmu opadu podkoronowego i spływu po pniach, pomiary i analizy gleb oraz chemizmu roztworów glebowych, pomiary i analizy opadu biologicznego (ściółki), ilości i jakości wód powierzchniowych, pomiary i analizy składu chemicznego i poziomu wód podziemnych, obserwacje porostów, flory i fauny bezkręgowców.
Lata 2004 – 2005
Planowane jest rozszerzenie zakresu monitoringu zmian pokrycia/użytkowania terenu zlewni reprezentatywnych w oparciu o powtarzalne zdjęcia lotnicze;  stopniowa realizacja programu rozszerzonego, prognozowanie tendencji zmian poszczególnych komponentów i bilansów przy pomocy modelowania matematycznego.	
Wykonawcy	
Pomiary	Bazy danych	Nadzór i ocena	
stacje bazowe ZMŚP i odpowiednie WIOŚ
	stacje bazowe ZMŚP i odpowiednie WIOŚ – lokalne b.d.

Instytut Badań Czwartorzędu i Geoekologii UAM,  Poznań – krajowa b.d.
	GIOŚ we współpracy z UAM	
Przekazywanie wyników badań	
Podmiot przekazujący wyniki	Rodzaj i forma przekazywanych wyników badań	Częstotliwość przekazywania  wyników badań (min)	Miejsce przekazania wyników badań	
stacje bazowe ZMŚP za pośrednictwem Uniwersytetu im.
A. Mickiewicza w Poznaniu	zestawienie wyników badań wraz z oceną i analizą w formie sprawozdania o stanie  geoekosystemów Polski – wydruk, plik	raz w roku (dane za poprzedni rok )

	GIOŚ 

WIOŚ odpowiednio do lokalizacji stacji bazowych 	
Upowszechnianie wyników 	
Podmiot upowszechniający wyniki	Forma upowszechnianej informacji wynikowej	Częstotliwość upowszechniania informacji wynikowej (min)	Odbiorca informacji wynikowej	

GIOŚ	- publikacja BMŚ – “Stan geoekosystemów Polski”

- strona internetowa GIOŚ/PMŚ 	- co 4 lata

- aktualizacja roczna.	administracja  rządowa i samorządowa,
uczelnie, szkoły, biblioteki,
społeczeństwo	

4.	
BLOK – EMISJA

Zadania PMŚ określone ustawą – Prawo ochrony środowiska wskazują na konieczność włączenia do jego zasobów informacyjnych danych dotyczących rodzajów i ilości substancji lub energii wprowadzanych do powietrza,  wód, gleby i ziemi.
Dane te będą wykorzystywane w różnych skalach przestrzennych:
•	bezpośrednio do śledzenia presji na środowisko związanej z działalnością człowieka i jej trendów,
•	do badania powiązań przyczynowo-skutkowych występujących pomiędzy emisjami i stanem elementów przyrodniczych, między innymi w ramach bloku OCENY i PROGNOZY,
•	jako dane wejściowe do modeli matematycznych wykorzystywanych jako uzupełniające techniki monitoringowe lub jako narzędzia diagnostyczne lub prognostyczne,
•	do weryfikacji programów monitoringu w oparciu  o analizę presji na danym obszarze,
•	do wspomagania prac dotyczących strategii i programów redukcji emisji.

W zależności od skali przestrzennej i celu badań, system PMŚ będzie zasilany w dane o różnym stopniu agregacji, obejmujące:
•	emisje w skali kraju, województwa, miasta, dorzecza itp. uzyskiwane metodą bilansowania (tzw. “od góry”) lub metodą agregacji danych jednostkowych (tzw. “od dołu”),
•	emisje jednostkowe dotyczące źródeł punktowych,
•	emisje ze źródeł liniowych
•	emisje obszarowe,
•	bilanse transgranicznego przemieszczania zanieczyszczeń.

Podobnie jak w poprzednich cyklach, również w obecnym Programie PMŚ zakłada się, iż blok – EMISJE będzie zasilany głównie danymi wytwarzanymi w ramach innych systemów lub obowiązków wykonywanych z mocy prawa przez inne organa administracji lub podmioty gospodarcze. Istotnym źródłem danych o emisjach będzie wciąż system statystyki publicznej, z którym jednak wiążą się ograniczenia wynikające z braku dostępu do indywidualnych danych statystycznych dotyczących podmiotów gospodarczych. Rola systemu statystycznego będzie się zmniejszała na rzecz systemów administracyjnych, które staną się wkrótce głównym źródłem danych o emisjach. Należy jednak zaznaczyć, iż zakres informacji gromadzonych w ramach systemów administracyjnych, funkcjonujących dla innych celów (np. dla systemu opłatowego) może okazać się niewystarczający dla potrzeb PMŚ. W praktyce może to oznaczać konieczność uruchomienia specjalnych akcji zbierania danych o emisjach lub tworzenia stałych systemów gromadzenia danych emisyjnych aktualizowanych cyklicznie. W dłuższej perspektywie nie można wykluczyć, iż służby Inspekcji Ochrony Środowiska staną się nie tylko użytkownikiem ale także źródłem wiarygodnych danych o rodzajach i ilości substancji lub energii wprowadzanych do środowiska. Rozwiązaniem zmierzającym w tym kierunku jest planowana nowelizacja ustawy - Prawo ochrony środowiska wprowadzająca nowe zadanie dla WIOŚ dotyczące prowadzenia baz danych o emisjach do powietrza i do wód ze źródeł punktowych w oparciu o obowiązek wnoszenia opłat przez podmioty korzystające ze środowiska.

Blok – EMISJE został podzielony na następujące podsystemy:
-	emisje do powietrza
-	emisje do wód 
-	odpady.
W obecnym stanie prawnym nadzór merytoryczny nad funkcjonowaniem systemów administracyjnych, z których zasilany będzie blok emisyjny PMŚ, sprawują departamenty merytoryczne Ministerstwa Środowiska, z wyjątkiem rozwiązań, o których będzie mowa w dalszej części rozdziału.

4.1.	PODSYSTEM EMISJI DO POWIETRZA

Zadaniem podsystemu emisji do powietrza jest dokumentowanie rodzaju i ilości zanieczyszczeń wprowadzanych do powietrza. Zadanie to będzie głównie realizowane na dwóch poziomach: krajowym oraz wojewódzkim - analogicznie do poziomów na których dokonywana jest ocena jakości powietrza.

Emisje krajowe poszczególnych zanieczyszczeń będą pozyskiwane z inwentaryzacji emisji wykonywanych co roku przez Centrum Inwentaryzacji Emisji zlokalizowane decyzją Ministra Środowiska w Instytucie Ochrony Środowiska.
Zakres inwentaryzacji i metodyki obliczeń wynikają z potrzeb polityki ekologicznej państwa oraz wymagań międzynarodowych: Konwencji Genewskiej (Programu EMEP), Konwencji ramowej w sprawie ochrony klimatu a także ze współpracy z Europejską Agencją Środowiska, która propagując metodykę CORINAIR dąży do ujednolicenia systemów inwentaryzacji emisji w skali międzynarodowej. Emisje są szacowane na podstawie statystycznego bilansu paliw oraz aktywności poszczególnych kategorii źródeł i odpowiadających im wskaźników emisji a także na podstawie danych o emisjach z największych źródeł  punktowych.
Inwentaryzacje emisji krajowej obejmują substancje lub grupy substancji takie jak: SO2, CO, CO2, CH4, NOx, N2O, NH3, lotne związki organiczne, metale ciężkie, trwałe związki organiczne, emitowane ze źródeł punktowych, liniowych i powierzchniowych, uporządkowanych wg klasyfikacji CORINAIR oraz EKD. Emisje prezentowane są jako całkowite dane krajowe oraz z podziałem na sektory i kategorie źródeł a także w ujęciu przestrzennym: w sieci kwadratów lub z podziałem na jednostki administracyjne.

Na poziomie województwa może zaistnieć konieczność wykonania inwentaryzacji emisji dla potrzeb oceny i zarządzania jakością powietrza. Przesłanką do wykonania takiej inwentaryzacji jest:
-	stosowanie modeli matematycznych jako uzupełniającego narzędzia do oceny jakości powietrza w strefach;
-	stosowanie modeli obliczeniowych do opracowania programów ochrony powietrza dla określonych stref danego województwa.

Decyzję w sprawie wykonania inwentaryzacji emisji oraz jej zakresu podejmuje wojewódzki inspektor ochrony środowiska w porozumieniu z wojewodą. W celu uniknięcia dublowania prac związanych z gromadzeniem danych o emisjach konieczne jest maksymalne wykorzystanie istniejących na danym terenie zasobów informacji dotyczących źródeł punktowych (z systemu pozwoleń, opłat, otwartych rejestrów emisji lub działalności kontrolnej) oraz źródeł powierzchniowych i liniowych.
W celu ujednolicenia sposobu szacowania emisji zanieczyszczeń do powietrza w skali kraju Główny Inspektor Ochrony Środowiska w porozumieniu z Ministrem Środowiska wyda wskazówki metodyczne do wykonywania inwentaryzacji emisji w województwie (powiecie, aglomeracji) na potrzeby ocen bieżących i programów ochrony powietrza.

Zarówno na poziomie kraju jak i na poziomie województw, do celów związanych z ogólną analizą trendów można posługiwać się zagregowanymi danymi o emisjach pochodzącymi z  systemu statystyki publicznej.

Bilanse transgranicznych przepływów zanieczyszczeń powietrza są wynikiem prac prowadzonych w ramach EMEP pod egidą Konwencji Genewskiej z 1979 roku. Oceny przenoszenia zanieczyszczeń ponad granicami i oszacowania strumieni depozycji dokonywane są przez Centra Modelowania EMEP. Wyniki ocen publikowane w raportach oraz na stronach internetowych EMEP będą źródłem informacji dla analiz wykonywanych w kraju.

4.2.	PODSYSTEM EMISJI DO WÓD

Zadaniem podsystemu emisji do wód jest dokumentowanie rodzaju i ilości zanieczyszczeń wprowadzanych do wód, niezbędnych do:
-	śledzenia zmian w obciążeniu dorzeczy ładunkami zanieczyszczeń odprowadzanych do wód,
-	badania powiązań przyczynowo-skutkowych zachodzących pomiędzy jakością wód a presją oddziaływującą na obszar dorzecza,
-	identyfikacji głównych źródeł zanieczyszczeń,
-	modyfikacji programów monitoringu stosownie do stanu presji na obszarze zlewni.

Docelowo podsystem będzie zasilany danymi pochodzącymi z katastrów wodnych, o których mowa w art. 153 ustawy – Prawo wodne. Katastry wodne dla regionu wodnego oraz dla obszaru państwa, zawierające między innymi dane dotyczące źródeł oraz charakterystyki zanieczyszczeń punktowych i obszarowych, będą funkcjonowały od 2005 roku.

Do czasu pełnego wdrożenia zapisów Prawa wodnego, pod warunkiem dostępności środków finansowych, w latach 2003-2005, na poziomie krajowym, kontynuowane będą prace związane z aktualizacją i rozszerzeniem informacji o punktowych i rozproszonych źródłach zanieczyszczeń zgromadzonych w systemie informatycznym opracowanym przez Inspekcję we wcześniejszej fazie funkcjonowania PMŚ. Zbiór danych o emisjach do wód powstał w związku z realizacją projektu pod nazwą: “Czwarta Okresowa Ocena Ładunków Zanieczyszczeń odprowadzanych do Morza Bałtyckiego. Program PLC-4”  i został zapisany w formie bazy danych i opracowań. Gromadzenie i aktualizacja informacji dla potrzeb kolejnego programu - PLC-5 przewidziana jest w 2005 roku i obejmie lata 2001-2005.
Podsystem może także wykorzystywać dane o ładunkach zanieczyszczeń obszarowych oszacowane dla potrzeb wyznaczenia wód wrażliwych na zanieczyszczenia związkami azotu ze źródeł rolniczych i obszarów szczególnie narażonych na wpływ rolnictwa, znajdujące się w posiadaniu RZGW.

Na poziomie wojewódzkim podsystem emisji zanieczyszczeń do wód może być zasilany danymi gromadzonymi przez WIOŚ między innymi w ramach działalności kontrolnej. 

Zarówno na poziomie kraju, jak i na poziomie województw, do celów związanych z ogólną analizą trendów, w dalszym ciągu będą wykorzystane zagregowane dane o emisjach do wód pochodzące z systemu statystyki publicznej.

4.3.	PODSYSTEM  ODPADY

Pozyskiwanie danych niezbędnych do oceny gospodarki odpadami prowadzone jest na podstawie ustawy - Prawo ochrony środowiska (Dz.U. z 2001 r. Nr 62 poz.627 z poźn. zm.) oraz na podstawie ustawy o odpadach (Dz.U. z 2001 r. Nr 62, poz.628 z poźn. zm.) wraz z rozporządzeniami wykonawczymi do tej ustawy, dotyczącymi ewidencji odpadów. 
W ramach podsystemu realizowane będą dwa zadania.
Ocena gospodarki odpadami niebezpiecznymi  ma na celu dostarczenie informacji o wytwarzaniu, wykorzystaniu i unieszkodliwianiu odpadów niebezpiecznych wraz z analizą trendów oraz ich przyczyn.
W roku 2003 dane do podsystemu monitoringu odpadów niebezpiecznych gromadzone będą (analogicznie do lat ubiegłych) na podstawie dobrowolnych ankiet wypełnianych corocznie przez producentów odpadów oraz zarządzających składowiskami odpadów. Informacje o wytwarzaniu, wykorzystaniu i unieszkodliwianiu odpadów niebezpiecznych zbierane będą przez Wojewódzkie Inspektoraty Ochrony Środowiska. Dane będą wprowadzane do baz SIGOP-W a następnie przekazywane za pośrednictwem GIOŚ do Instytutu MiGS, gdzie przeprowadzana będzie ich weryfikacja oraz połączenie w krajową bazę SIGOP-K.
W latach 2004 i 2005, w związku z wprowadzaniem nowego systemu zbierania danych o odpadach, opartego na źródłach administracyjnych, system monitoringu odpadów niebezpiecznych będzie funkcjonował jedynie do czasu uzyskania wiarygodnych danych z nowego sytemu. Przewiduje się wstępnie, że monitoring odpadów niebezpiecznych będzie funkcjonował równolegle z nowym systemem administracyjnym do 2005 roku. Analogiczne założenia zostały wpisane do projektu “Programu badań statystycznych na rok 2004”.

Ocena gospodarki odpadami ma na celu dostarczenie informacji o stanie gospodarki odpadami w skali kraju i województwa, zauważalnych trendach i ich przyczynach.
Dane do podsystemu monitoringu odpadów pochodzić będą (analogicznie do lat ubiegłych) z systemu statystki publicznej w zakresie odpadów przemysłowych oraz w zakresie odpadów komunalnych.
W związku z wprowadzaniem nowego systemu zbierania danych o odpadach, opartego na źródłach administracyjnych, rozwiązanie to będzie funkcjonowało jedynie do czasu uzyskania wiarygodnych danych z nowego sytemu. Przewiduje się równoległe funkcjonowanie systemu statystycznego i systemu administracyjnego do 2005 roku.
Na poziomie województwa stan gospodarki odpadami może być prezentowany w oparciu o własne dane Inspekcji Ochrony Środowiska, gromadzone w ramach działalności kontrolnej.

5.	BLOK – OCENY I PROGNOZY

Dane uzyskiwane w wyniku realizacji programów badawczo-pomiarowych PMŚ wymagają odpowiedniego przetworzenia w celu przygotowania czytelnej informacji, zdolnej do wspomagania procesów zarządzania środowiskiem i wdrażanie zasad zrównoważonego rozwoju w oparciu o wiedzę, stosownie do potrzeb dwóch głównych grup użytkowników informacji: ośrodków decyzyjnych oraz społeczeństwu.
W strukturze PMŚ wydzielono w związku z tym odrębny blok OCENY i PROGNOZY, w ramach którego będą wykonywane:
•	analizy i oceny stanu poszczególnych elementów środowiska w powiązaniu z czynnikami presji;
•	analizy i oceny określonych problemów i zjawisk zachodzących w środowisku;
•	prognozy przebiegu zjawisk, głównie w oparciu o analizy trendów, sukcesywnie z wykorzystaniem modelowania,
•	analizy i oceny powiązań pomiędzy procesami zachodzącymi w środowisku a społeczno-gospodarczym rozwojem kraju.

Oceny będą dokonywane w różnych skalach przestrzennych i czasowych, zgodnie z wymogami ustawowymi w ujęciu przyczynowo-skutkowym, przede wszystkim na podstawie informacji zgromadzonych w bloku JAKOŚĆ ŚRODOWISKA oraz bloku  EMISJA.

W analizach i ocenach wykonywanych w skali kraju będzie stopniowo wdrażana metoda ocen zintegrowanych oparta na modelu D-P-S-I-R (Driving Forces/czynniki sprawcze – Presures/presje – State/stan – Impact/oddziaływanie – Response/środki przeciwdziałania). Model ten stosowany jest z powodzeniem od lat przez OECD oraz ostatnio przez Europejską Agencję Środowiska do monitorowania skuteczności polityki ekologicznej i strategii zrównoważonego rozwoju UE . Model ten umożliwia nie tylko diagnozę, ale także wskazanie przyczyn istniejącego stanu, tym samym wskazanie możliwych kierunków działań naprawczych.
Stosowanie powyższego modelu do analiz i ocen wymaga szerokiego zakresu danych: 

Czynniki sprawcze	dane społeczno-gospodarcze charakteryzujące ludzką aktywność, np. gęstość zaludnienia, zużycie surowców naturalnych, gęstość sieci dróg, poziom i dynamika produkcji poszczególnych sektorów gospodarczych, ilość pojazdów, itd.,
Presje	dane o ładunkach zanieczyszczeń odprowadzanych do środowiska w wyniku społeczno-gospodarczej działalności człowieka,
Stan	parametry opisujące jakość poszczególnych komponentów środowiska,
Oddziaływania	parametry opisujące zmiany w ekosystemach (np. przekroczenia ładunków krytycznych) lub skutki zdrowotne,
Przeciwdziałania	parametry charakteryzujące działania podejmowane na rzecz zapobiegania lub ograniczania negatywnego oddziaływania na środowisko, np. wskaźniki recyklingu, energochłonności, nakłady na ochronę środowiska, itp..

	Zakres wyżej wymienionych danych wykracza poza zakres informacji gromadzonych w ramach PMŚ, stąd model ten będzie stosowany w zakresie określonym przez dostępność danych. PMŚ zapewni dane dotyczące “stanu” (S) i “oddziaływań” (I), w ograniczonym zakresie dane dotyczące presji (P). Dane należące do pozostałych kategorii będą pobierane z systemu statystyki publicznej oraz innych systemów administracyjnych.
	Przedmiotem zintegrowanych ocen i analiz mogą być:
•	poszczególne elementy środowiska
•	problemy ekologiczne zidentyfikowane w polityce ekologicznej Państwa, programach międzynarodowych, regionalnych, lokalnych, między innymi takie jak:
- zmiany klimatu
- ubożenie warstwy ozonowej
- zakwaszenie
- eutrofizacja
- ozon troposferyczny i inne fotoutleniacze
- odpady
- bioróźnorodność
	- degradacja gleb
•	sektory gospodarcze
•	wybrane obszary wrażliwe, np. środowisko miejskie, obszary górskie, przygraniczne
Lista problemów jest otwarta. W procesie jej tworzenia niezbędny jest udział odbiorców informacji: ośrodków decyzyjnych, różnych grup interesu i  społeczeństwa.

Główny Inspektor Ochrony środowiska będzie publikował wyniki zintegrowanych ocen stanu środowiska w skali kraju w  formie:
•	raportów o stanie poszczególnych elementów środowiska - z częstością co najmniej raz na dwa lata;
•	kompleksowych raportów o stanie środowiska o funkcjach edukacyjnych, adresowanych do szerokich kręgów społeczeństwa - z częstością co 4-5 lat (kolejny raport będzie opracowany 2006-7 roku);
•	raportów wskaźnikowych zawierających analizy problemów środowiskowych oraz analizy pod kątem integracji polityk sektorowych z polityką ekologiczną adresowanych do ośrodków decyzyjnych - przemiennie z kompleksowymi raportami o stanie środowiska (kolejny raport wskaźnikowy będzie opracowany w 2004 roku).

W raportach tych informacje będą prezentowane z uwzględnieniem celów Polityki Ekologicznej Państwa.

Wojewódzcy inspektorzy ochrony środowiska będą publikować analizy i oceny w formie kompleksowych raportów o stanie środowiska w województwie z częstością dwuletnią. Wydawnictwa te mogą być uzupełniane raportami o stanie poszczególnych elementów środowiska, wydawanych przemiennie w cyklach dwuletnich.

Przyjmuje się, że raporty krajowe i wojewódzkie będą zamieszczane na stronach internetowych Inspekcji.
.

6.	SYSTEM JAKOŚCI  W  PMŚ

Odrębnym, lecz niezmiernie istotnym elementem PMŚ są działania zmierzające do zwiększenia wiarygodności i rzetelności informacji o stanie środowiska w Polsce, pozyskiwanych w ramach realizacji programu.

Podstawowym celem obecnie obowiązujących nowych przepisów prawnych, dostosowanych do przepisów Unii Europejskiej, jest dochodzenie i następnie utrzymywanie poziomu substancji zanieczyszczających środowisko poniżej wyznaczonego standardu jakościowego. Część przepisów UE zawiera wymagania co do poziomu niepewności na jakim ocena poziomu substancji zanieczyszczających powinna być wykonywana. Mając na uwadze spełnienie tych wymagań, a także realizację przyjętego w PMŚ założenia - systematycznej poprawy jakości danych,  w latach 2003 –2005 kontynuowane będą działania zmierzające do wdrożenia systemu jakości w poszczególnych podsystemach monitoringu. Zakłada się, iż organizacja i funkcjonowanie monitoringu danego elementu środowiska powinno przebiegać stosownie do procedur jakościowych obejmujących nie tylko sam pomiar ale wszystkie działania składające się na system badań i ocen. Do zapewnienia jakości danych niezbędne będzie przede wszystkim:
•	opracowanie procedur aktualizujących lokalizację punktów pomiarowych;
•	określenie wymagań jakościowych  takich jak zakres, dokładność i precyzja pomiarów dla całej sieci pomiarowej;
•	dobór odpowiednich metod pomiaru z jednoczesnym dążeniem do ich ujednolicenia;
•	określenie jednolitych zasad odnośnie wzorcowania i kalibracji aparatury pomiarowej;
•	opracowanie procedur weryfikacji i przetwarzania wyników pomiarów w celu uzyskania reprezentatywnych danych.

W tak rozumianym systemie jakości w dalszym ciągu istotnym ogniwem pozostają laboratoria, w odniesieniu do których należy kontynuować proces akredytacji. Zakłada się, iż sukcesywnie odbywać się będzie adaptacja wdrożonych systemów jakości do wymogów PN-EN ISO/IEC 17025:2001 oraz do objęcia akredytacją kolejnych metod badań.
Główny Inspektorat Ochrony Środowiska, w celu wspomagania procesu rozwoju systemu jakości zapewni, przy udziale projektów PHARE, pomoc merytoryczną w postaci szkoleń w zakresie  poszczególnych procedur systemowych oraz interpretacji aktów prawnych; stosownie do możliwości finansowych będzie także wspomagał modernizację wyposażenia pomiarowego, zreformuje rolę instytutów sprawujących merytoryczny nadzór nad realizacja zadań monitoringowych poprzez zobligowanie ich do uczestnictwa w audytach zewnętrznych regionalnych systemów monitoringu, będzie organizował  badania biegłości laboratoriów.

7.	SYSTEM INFORMATYCZNY PMŚ

Użytkowane obecnie bazy danych PMŚ są w większości przypadków wykonane w przestarzałej technologii. W latach 2003-2005 planowana jest modernizacja systemu informatycznego PMŚ w oparciu o koncepcję opracowaną i konsultowaną w latach 2001-2002. Koncepcja ta jest oparta na architekturze baz rozproszonych i przewiduje, iż wojewódzkie bazy danych dla wszystkich elementów środowiska będą umieszczone na serwerach zlokalizowanych w WIOŚ, w GIOŚ zlokalizowany będzie serwer pełniący rolę krajowego repozytorium danych PMŚ, zawierający kopie wojewódzkich użytkowych baz danych. Rozwiązanie to wymaga zatrudnienia personelu o wysokich kwalifikacjach informatycznych jako administratorów serwerów baz danych i aplikacji, zarówno w GIOŚ jak i w WIOŚ. W 2003 roku kontynuowane będzie wdrażanie pierwszej relacyjnej bazy danych monitoringu powietrza JPOAT, która w 2002 roku została zainstalowana w GIOŚ oraz WIOŚ. Rozpoczęte zostaną prace nad nowym oprogramowaniem dla baz danych monitoringu wód powierzchniowych oraz hałasu. Zostanie uruchomiony nowy portal Inspekcji, który docelowo będzie zasilany w sposób automatyczny z baz danych tematycznych. Realizowana będzie jednocześnie modernizacja technicznego wyposażenia informatycznego. 

8.	FINANSOWANIE PMŚ

Zadania składające się na Program PMŚ wykonywane będą przez różne jednostki organizacyjne, co wiązać się będzie z różnymi źródłami ich finansowania. Część zadań PMŚ będzie realizowana w ramach obowiązków ustawowych jednostek organizacyjnych finansowanych z ich środków własnych. Pozostałe zadania finansowane będą ze środków budżetowych Głównego Inspektoratu Ochrony Środowiska oraz WIOŚ (dla których dysponentem budżetu jest wojewoda) przy udziale środków NFOŚiGW oraz WFOŚiGW.
Przyjęto, analogicznie do lat ubiegłych, że obecny Program będzie finansowany z następujących źródeł:
•	w bloku JAKOŚĆ ŚRODOWISKA
-	zadania wynikające z podpisanych przez Polskę konwencji i umów międzynarodowych finansowane będą głównie ze środków NFOŚiGW,
-	inne zadania realizowane w ramach sieci krajowych finansowane będą głównie ze środków budżetowych GIOŚ oraz ze środków NFOŚiGW, z zastrzeżeniem:
o	prace wykonywane przez WIOŚ na rzecz sieci krajowych będą finansowane z budżetów wojewodów; 
o	badania w zakresie skażeń promieniotwórczych finansowane będą z budżetu PAA oraz NFOŚiGW,
-	zadania realizowane w ramach wojewódzkich programów monitoringu wykonywane przez WIOŚ będą finansowane z budżetu wojewody oraz WFOŚiGW; udział innych jednostek organizacyjnych w wojewódzkich programach monitoringu finansowany jest ze środków własnych tych jednostek z możliwością korzystania ze środków WFOŚiGW, 
-	funkcjonowanie sieci lokalnych finansowane będzie przez jednostki podejmujące inicjatywę utworzeniu takich sieci lub stacji, np. gminy, powiaty, podmioty gospodarcze, fundacje.
•	W bloku EMISJE
-	zadania realizowane w ramach “Programu Statystyki Publicznej” będą finansowane ze źródeł w nim wskazanych,
-	badania bilansowe emisji zanieczyszczeń na poziomie kraju finansowane będą z budżetu MŚ lub NFOŚiGW,
-	prowadzenie bazy SIGOP finansowane będzie ze środków budżetowych GIOŚ (krajowa baza danych) oraz WIOŚ (wojewódzka baza danych),
-	prowadzenie inwentaryzacji emisji w zakresie niezbędnym dla potrzeb oceny stanu środowiska w województwach będzie finansowane z budżetu wojewody oraz WFOŚiGW
•	W bloku OCENY i PROGNOZY 
-	wykonywanie analiz i ocen oraz ich publikowanie wraz z prowadzeniem stron internetowych finansowane będzie odpowiednio ze środków budżetowych GIOŚ i  środków NFOŚiGW oraz WIOŚ i WFOŚiGW.

Wszystkie prace koordynacyjne i inne niezbędne do prawidłowego funkcjonowania i rozwoju programu badawczego PMŚ, dotyczące metodyk, programów pilotażowych, systemu informatycznego, szkoleń, innych działań na rzecz utrzymania i poprawy jakości danych monitoringowych, w tym badań międzylaboratoryjnych, będą finansowane z budżetu GIOŚ oraz NFOŚiGW. Rozwój infrastruktury pomiarowej oraz modernizacja systemu informatycznego będą finansowane ze środków  NFOŚiGW oraz  WFOŚiGW,  przy udziale funduszu PHARE.

Należy podkreślić, iż monitoring środowiska zarówno w polskim systemie prawnym jak i w rozwiązaniach przyjętych w krajach UE jest zadaniem Państwa. W Polsce budżet Państwa pokrywa średnio w skali kraju ok. 20% kosztów realizacji programu PMŚ. O pozostałe środki finansowe muszą zabiegać koordynatorzy i wykonawcy programu. Brak stabilnych źródeł finansowania może stanowić zagrożenie dla utrzymania odpowiedniej jakości danych i wykonania w pełnym zakresie prac dostosowujących systemy monitoringu środowiska do nowych zadań wynikających z procesu integracji z UE.