14. Poziom zagrożenia lasów grzybami patogenicznymi

Monitoring fitopatologiczny w 2005 r. realizowany był we wszystkich krainach przyrodniczo-leśnych i Regionalnych Dyrekcjach Lasów Państwowych w sieci 148 SPO II rzędu monitoringu biologicznego lasu.

14.1 Występowanie grzybów na pniakach

Zasiedlenie pniaków przez grzyby zawierało się w przedziale od 15,32% (Kraina Sudecka) do 54,66% (Kraina Wielkopolsko-Pomorska) oraz od 14,90% (RDLP Wrocław) do 90,48% (RDLP Szczecinek), przy średniej dla całego kraju wynoszącej 34,83%. Wartości te są niższe niż w dwu poprzednich latach. Wartości wskaźników wieku i stopnia rozłożenia pniaków były do siebie w większości RDLP i krain przyrodniczo-leśnych zbliżone. Średnie wartości tych wskaźników dla całego kraju (2,45 i 2,15) nie odbiegały znacząco od średnich z lat poprzednich.

Fot. 10. Rozkładający się pień świerka. Foto L. Kluziński

Stwierdzono, że wśród głównych gatunków lasotwórczych największym odsetkiem pniaków zasiedlonych przez grzyby patogeniczne (korzeniowca wieloletniego i opieńki) cechował się świerk - 18,92%, co znacząco przewyższało średnią dla wszystkich gatunków (11,78%). Wartości zbliżone do średniej cechowały sosnę (12,04%), jodłę (11,65%), brzozę (10,49%) i dęba (10,12%), natomiast w przypadku sosny, buka i gatunków domieszkowych były wyraźnie niższe (Tab. 4). Opieńki kolonizowały najczęściej pniaki powstałe po ścięciu świerka i dębów (odpowiednio 11,08 i 10,68% zasiedlonych pniaków). Najniższym odsetkiem skolonizowania przez opieńki cechowały się natomiast pniaki sosnowe (2,19%). Udział pniaków opanowanych przez korzeniowca wieloletniego był największy dla sosny (9,85%) i świerka (7,84%). W przypadku jodły, dębu i gatunków domieszkowych był znacząco niższy. Korzeniowca wieloletniego nie stwierdzono na pniakach bukowych

Grzyby saprotroficzne stwierdzano na pniakach wszystkich gatunków lasotwórczych i domieszkowych. Zasiedlenie tymi grzybami zawierało się w przedziale 7,57% (świerk) - 48,95% (buk), przy średniej dla wszystkich gatunków wynoszącej 25,06%. Stosunek liczby pniaków zasiedlonych przez grzyby saprotroficzne i patogeniczne (wskaźnik WD), odzwierciedlający ilościowe relacje w zbiorowisku grzybów kolonizujących systemy korzeniowe drzew i odzwierciedlający potencjalne zagrożenie ze strony patogenów był najmniej korzystny dla świerka (WD=0,40). Wartość ta oznacza, że pniaki tego gatunku były ponad 2-krotnie częściej zasiedlane przez patogeny niż grzyby saprotroficzne, oraz wskazuje na wysokie zagrożenie świerczyn ze strony patogenów korzeni. W przypadku innych gatunków sytuacja nie przedstawiała się tak dramatycznie, aczkolwiek przewaga pniaków skolonizowanych przez saprotrofy była niewielka także w odniesieniu do jodły i sosny (wartości WD <2,0). W porównaniu do lat 2003-2004 odnotowano wyraźny spadek odsetka pniaków skolonizowanych przez patogeny (zwłaszcza korzeniowca wieloletniego) oraz wzrost wartości wskaźnika WD, co może świadczyć o zmniejszaniu się zagrożenia drzewostanów ze strony chorób korzeni.

14.2 Zamieranie pędów sosny

Zróżnicowanie wartości wskaźnika zagrożenia drzewostanów sosnowych przez zamieranie pędów (WZD) było w 2005 roku pomiędzy RDLP i krain przyrodniczo-leśnych znaczne, aczkolwiek w większości jednostek niskie. Niekorzystnie na tym tle wyróżniały się RDLP Radom, Krosno i Piła (WZD równy odpowiednio 2,792, 2,286 i 2,161) oraz Kraina Małopolska (WZD=2,078). W przypadku 12 RDLP i 5 krain przyrodniczo-leśnych wartości wskaźnika WZD nie przekraczały średniej dla całego kraju, a tylko w 4 RDLP i 2 krainach przyrodniczo-leśnych (w Krainie Karpackiej na powierzchniach monitoringu fitopatologicznego sosna nie występowała) wartości wskaźnika WZD były wyższe od średniej. Regionalne zróżnicowanie cechowało również udział sosen z uszkodzonym aparatem asymilacyjnym - od 0,0% w RDLP Szczecin i Łódź do blisko 72% w RDLP Wrocław. Brak koincydencji pomiędzy rejonami cechującymi się najwyższym udziałem uszkodzonych sosen i wysokimi wartościami Wg, Wp i WZD wskazuje jednak, że nawet na tych obszarach zagrożenie nie jest wysokie. Przykładem może być RDLP Wrocław, gdzie udział sosen z uszkodzeniami aparatu asymilacyjnego był najwyższy w kraju, zaś wskaźniki zamierania pędów sosny osiągnęły najniższe wartości z możliwych.

14.3 Ocena zagrożenia drzewostanów ze strony patogenów korzeni

Występowanie patogenów wykazywało wyraźne zróżnicowanie regionalne. Najwięcej pniaków zasiedlonych przez sprawców chorób korzeni stwierdzono w Krainach Bałtyckiej, Wielkopolsko-Pomorskiej i Karpackiej (P/ha odpowiednio 49, 41 i 39 pniaków/ha; WP - 23,33%, 22,67% i 11,34%). Najmniej pniaków zasiedlonych przez patogeny na 1 hektarze oraz najniższy udział pniaków zasiedlonych przez patogeny w łącznej liczbie pniaków stwierdzono natomiast w Krainie Mazursko-Podlaskiej (P/ha=9 pniaków/ha, WP=5,13%). Spośród Regionalnych Dyrekcji Lasów Państwowych najniższymi wartościami P/ha i WP% cechował się RDLP Warszawa, gdzie nie stwierdzono ani jednego pniaka zasiedlonego przez patogeny, oraz w RDLP Białystok i Szczecin (P/ha w obydwu przypadkach równe 9,0 pniaków/ha oraz WP = 4,64 i 6,38). Najwyższe wartości tych wskaźników odnotowano natomiast dla RDLP Szczecinek (P/ha = 188 pniaków /ha i WP = 78,57%).

W roku 2005 wskaźniki odzwierciedlające występowanie grzybów saprotroficznych były mniejsze niż w latach 2003-2004. Średnie wartości S/ha i WS dla całego kraju wynosiły 54,7 pniaka/ha i 22,75% wobec 78,4 i 72,9 pniaka/ha oraz 25,51% i 25,06% odpowiednio w latach 2004 i 2003.

Regionalne zróżnicowanie występowania grzybów saprotroficznych było wysokie. Najliczniej grzyby te stwierdzano w drzewostanach na terenie Krainy Małopolskiej (S/ha = 89,4 pniaków/ha i WS = 29,26%), najrzadziej zaś w Krainie Sudeckiej (S/ha = 20,9 pniaków zasiedlonych przez saprotrofy na 1 hektarze i WS = 6,31%). W RDLP Toruń wskaźnik S/ha osiągnął wartość 17,8 pniaka/ha, a wskaźnik WS był równy 14,58%. Najwyższymi wartościami tych wskaźników cechowały się natomiast RDLP Łódź i Poznań (odpowiednio S/ha równe 119,5 i 106,8 pniaka zasiedlonego przez saprotrofy na 1 hektarze oraz WS równe 33,33% i 41,58%).

Zagrożenie drzewostanów ze strony chorób systemów korzeniowych (opieńkowej zgnilizny korzeni i huby korzeni) w ocenie monitoringu fitopatologicznego wyrażone jest wskaźnikami dominacji saprotrofów (WD) i eksponencji pniaków na zasiedlenie przez patogeny (EP) (Tab. 53). Średnie dla kraju wartości tych wskaźników w roku 2005 (1,88 i 18,54%) wskazują na wyraźne zmniejszenie się zagrożenia względem lat 2003-2004, kiedy to wskaźniki WD i EP osiągały wartości odpowiednio 1,5-1,6 i 27-29%. Zróżnicowanie wartości wskaźników WD i EP pomiędzy krainami przyrodniczo-leśnymi było duże i zawierało się w przedziale 0,70-3,76 (WD) i 6,78-50,00% (EP). Największe wartości wskaźnik WD osiągnął w Krainach: Mazowiecko-Podlaskiej (3,76), Mazursko-Podlaskiej (3,75) i Małopolskiej (3,44), a najmniejsze w Krainach: Sudeckiej (0,70) i Bałtyckiej (0,98). Z kolei najniższymi wartościami wskaźnika EP cechowały się Krainy Mazursko-Podlaska (6,78%), Sudecka (10,64%) i Mazowiecko-Podlaska (11,05%), zaś najwyższymi - Krainy Wielkopolsko-Pomorska (50,00%) i Bałtycka (43,36%). Zróżnicowanie wartości wskaźników WD i EP było pomiędzy RDLP bardzo duże i zawierało się w przedziale od 0,00 w RDLP Warszawa, gdzie na poletkach monitoringowych nie stwierdzono patogenów, do 8,40 w RDLP Poznań dla WD oraz 825,00% dla EP w RDLP Szczecinek. Przestrzenny rozkład wartości wskaźników WD i EP wskazuje, że w 2005 roku najniższe zagrożenie ze strony patogenów korzeni charakteryzowało drzewostany położone na wschodzie i w centrum Polski (RDLP Białystok, Poznań, Warszawa, Lublin oraz Krainy Mazursko-Podlaską, Mazowiecko-Podlaską i Małopolską). Najwyższe zagrożenie przypisać natomiast należy drzewostanom górskim (Krainy Sudecka, Śląska i Karpacka, RDLP Katowice, Wrocław) oraz położonym na Pomorzu (Kraina Bałtycka, RDLP Szczecinek, Gdańsk i Toruń).

14.4 Uszkodzenia drzew

Fot. 11. Zniekształcenie pnia brzozy Nadleśnictwo Orneta A. Radecki

Spośród głównych gatunków lasotwórczych uszkodzenia najczęściej stwierdzane były na świerku (na 37,24% drzew tego gatunku). Udział dębów i buków z uszkodzeniami nieznacznie przekraczał 20% drzew, natomiast sosny i jodły - 17%. Brzoza i gatunki domieszkowe wykazywały najniższy odsetek uszkodzeń (około 12-14% drzew z uszkodzeniami).

Uszkodzenia aparatu asymilacyjnego drzew (zamieranie pędów i pączków, przebarwienia igliwia, zamieranie wierzchołka) stwierdzono na 19,18% świerków, 12,53% sosen i 12,52% dębów, co stanowiło 50-70% wszystkich uszkodzeń występujących na tych gatunkach (Tab. 5). Najczęściej występującym rodzajem uszkodzenia na sosnach, świerkach i dębach było zamieranie pędów i pączków, na jodłach, bukach i brzozach - rozkład drewna, zaś na gatunkach domieszkowych - otwarte rany. Uszkodzenia aparatu asymilacyjnego (jako kompleks uszkodzeń) i zamieranie pędów i pączków (jako wyróżniony rodzaj uszkodzenia) dominowały także w odniesieniu wszystkich drzew łącznie.

Spośród wyróżnionych głównych lasotwórczych gatunków największym odsetkiem drzew z uszkodzeniami cechował się świerk (37,24%), następnie dąb i buk (23,03% i 21,10%) oraz jodła i sosna (odpowiednio 17,28% i 17,25%). Najmniej uszkodzeń występowało natomiast na drzewach gatunków domieszkowych (12,02%). Spośród wszystkich zainwentaryzowanych drzew uszkodzeniami cechowało się ponad 20%.

14.5 Podsumowanie

Na podstawie wyników badań wykonanych w ramach monitoringu fitopatologicznego w 2005 roku stwierdzić można, że zagrożenie ze strony zamierania pędów sosny utrzymuje się na niewielkim poziomie, typowym dla okresu międzyepifitozyjnego. Potwierdza to wykonaną w ubiegłych latach prognozę długoterminową występowania chorób tej kategorii (Kolk, Lech, Sierota, 1996), według której zwiększony poziom zagrożeń może wystąpić dopiero pod koniec bieżącej dekady.

W 2005 roku wskaźniki zagrożenia drzewostanów ze strony patogenów korzeni znacząco zmalały w porównaniu do lat 2003-2004. Spadek ten dokonał się za sprawą zmniejszonego nasilenia występowania patogenów korzeni, podczas gdy nasilenie występowania grzybów saprotroficznych było zmniejszyło się nieznacznie. Wyniki obserwacji poczynione w roku 2005 na powierzchniach monitoringu fitopatologicznego korespondują w tym zakresie z oceną zagrożenia lasów przez patogeny korzeni wykonywaną przez jednostki organizacyjne LP, które wykazały około 30% spadek areału zagrożenia w roku 2005 względem roku 2004 (Sierota i in., 2006).