INSPEKCJA OCHRONY ŚRODOWISKA

PRZEWODNIK METODYCZNY

DO MONITORINGU ICHTIOFAUNY

W RZEKACH

Redakcja

Paweł Prus, Wiesław Wiśniewolski, Mikołaj Adamczyk

BIBLIOTEKA MONITORINGU ŚRODOWISKA 2016

Praca powstała w Instytucie Rybactwa Śródlądowego

im. Stanisława Sakowicza w Olsztynie

na zlecenie Głównego Inspektoratu Ochrony Środowiska

i została sfi nansowana przez Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska

i Gospodarki Wodnej. Recenzję i wydanie przewodnika sfi nansowano

ze środków Programu Operacyjnego Infrastruktura i Środowisko 2014–2020.

Recenzja naukowa:

prof. dr hab. inż. Tomasz Heese

Politechnika Koszalińska, Katedra Biologii Środowiskowej

dr hab. inż. Jacek Kozłowski, prof. UWM

Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie, Katedra Biologii i Hodowli Ryb

Redakcja techniczna:

mgr Piotr Panek

Główny Inspektorat Ochrony Środowiska,

Departament Monitoringu i Informacji o Środowisku

fot. na okładce: M. Adamczyk

© Copyright by Główny Inspektorat Ochrony Środowiska, Warszawa 2016

Nakład: 600 egzemplarzy

Wersja elektroniczna na witrynie

http://www.gios.gov.pl/pl/stan-srodowiska/monitoring-wod

ISBN: 978-83-61227-85-4

Przygotowanie do druku i druk:

Ofi cyna Drukarska Jacek Chmielewski

ul. Sokołowska 12a, 01-142 Warszawa, tel. 22 632 83 52, fax 22 631 49 40

info@ofi cyna-drukarska.pl, www.ofi cyna-drukarska.pl

ZESPÓŁ AUTORSKI

1. Instytut Rybactwa Śródlądowego im. Stanisława Sakowicza w Olsztynie prof. dr hab. Wiesław Wiśniewolski – kierownik projektu, mgr Mikołaj Adamczyk, dr Rafał Bernaś, dr Irena Borzęcka, dr Paweł Buras, dr hab. Łucjan Chybowski prof. IRŚ, dr hab. Piotr Dębowski prof. IRŚ, Waldemar Kozłowski, mgr Janusz Ligięza,

Adam Mańko, mgr Jacek Morzuch, dr Paweł Prus, dr Grzegorz Radtke, Jan Rola,

mgr Michał Skóra, mgr Jacek Szlakowski, mgr inż. Stanisław Sidorski,

mgr inż. Piotr Traczuk, dr Dariusz Ulikowski

2. Pracownia Ekspertyz i Badań Ichtiologicznych PEBI Sp. z o.o., Kraków prof. dr hab. Tomasz Mikołajczyk, mgr Dariusz Skowronek, dr Paweł Szczerbik, mgr Łukasz Mikołajczyk

3. Instytut Meteorologii i Gospodarki Wodnej – Państwowy Instytut Badawczy we Wrocławiu, Zakład Badań Regionalnych

dr Jan Błachuta, mgr Michał Mazurek,mgr Michał Pobudejski

4. Firma usługowa ECO-HELP Sabina Klich, Tarnów

dr Mariusz Klich, mgr Sabina Klich, Roman Depowski

5. Uniwersytet Łódzki, Katedra Ekologii i Zoologii Kręgowców

prof. dr hab. Mirosław Przybylski, dr Lidia Marszał, mgr Dariusz Pietraszewski, dr Grzegorz Zięba, mgr Bartosz Janic

6. Uniwersytet Przyrodniczy w Lublinie, Katedra Hydrobiologii, Pracownia Rybactwa dr Jacek Rechulicz, dr Wojciech Płaska, mgr Zbigniew Girsztowtt

7. Uniwersytet Przyrodniczy w Poznaniu, Zakład Technologii Produkcji Pasz i Akwakultury w Muchocinie

dr hab. Jan Mazurkiewicz, dr Wojciech Andrzejewski, dr Janusz Golski

8. Uniwersytet Rzeszowski, Wydział Biologiczno-Rolny, Katedra Biologii Środowiska prof. dr hab. Krzysztof Kukuła, dr Aneta Bylak

9. Uniwersytet Szczeciński, Katedra Zoologii Ogólnej:

prof. dr hab. Józef Domagała, dr hab. Małgorzata Pilecka-Rapacz, prof. US,

dr hab. Robert Czerniawski, prof. US, mgr Łukasz Cieślik, mgr Iwona Goździk

10. IPIX S.C. Warszawa:

mgr inż. Konrad Majewski

SPIS TREŚCI

Wstęp … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … . . 7

Słownik ważniejszych terminów … … … … … … … … … … … … … … … … . 9

Wprowadzenie do metody … … … … … … … … … … … … … … … … … … 15

Przegląd metod stosowanych w Unii Europejskiej … … … … … … … … … … … . 18

Procedury badań terenowych … … … … … … … … … … … … … … … … … 22

Wybór stanowiska monitoringu w oparciu o ichtiofaunę i metody odłowu … … 22

Zezwolenia wymagane do wykonania odłowów monitoringowych … … … … . 24

Sposób prowadzenia odłowu i zasady bezpieczeństwa … … … … … … … … 25

Analiza materiału biologicznego … … … … … … … … … … … … … … 29

Protokoły badań terenowych i studyjnych … … … … … … … … … … … . 31

Prace kameralne … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … . . 38

Wypełnianie pliku wejściowego aplikacji obliczeniowej wskaźnika EFI+IBI_PL… . 38

Obliczenia wskaźników i arkusz bazodanowy … … … … … … … … … … . 43

Granice klas dla metody EFI+IBI_PL … … … … … … … … … … … … . . 51

Interpretacja wyników oceny stanu/potencjału ekologicznego z zastosowaniem

wskaźnika EFI+PL… … … … … … … … … … … … … … … … … … … … . 52

Metryki wskaźnika EFI+PL… … … … … … … … … … … … … … … . . 52

Interpretacja wyników oceny stanu/potencjału ekologicznego z zastosowaniem

wskaźnika IBI_PL … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … . 59

Sposób obliczania poszczególnych metryk IBI_PL … … … … … … … … … 63

Charakterystyka metryk wskaźnika IBI_PL … … … … … … … … … … … 66

Interpretacja wyników wskaźnika dla ryb diadromicznych (D) jako metody

uzupełniającej ocenę stanu albo potencjału ekologicznego z zastosowaniem

wskaźników EFI+PL i IBI_PL … … … … … … … … … … … … … … … … … 69

Wyniki oceny stanu/potencjału ekologicznego stanowisk monitorowanych

w latach 2011–2015 … … … … … … … … … … … … … … … … … … … . . 70

Uzasadnienie odstąpienia od oceny w oparciu o ichtiofaunę rzek typu abiotycznego nr 22 (Rzeka przyujściowa pod wpływem wód słonych) … … … … … … … … … . 74

Analiza presji antropogenicznej dla stanowisk objętych monitoringiem ichtiofauny … … 76

Interkalibracja metody EFI+IBI_PL … … … … … … … … … … … … … … … 80

Wyniki autointerkalibracji … … … … … … … … … … … … … … … . . 81

Literatura … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … . . 86

5

WSTĘP

Obowiązek osiągnięcia dobrego stanu albo potencjału ekologicznego wód powierzchniowych nałożony został na kraje członkowskie Unii Europejskiej Dyrektywą 2000/60/WE Parla-mentu Europejskiego i Rady z dnia 23 października 2000 roku (EU Water Framework Directive 2000 – tzw. RDW). Dyrektywa ta ustanawia ramy wspólnotowego działania w zakresie polity-ki wodnej, określając warunki, które muszą zostać spełnione dla osiągnięcia zakładanego celu.

Precyzuje je rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 21 lipca 2016 r. w sprawie sposobu klasyfi kacji stanu jednolitych części wód powierzchniowych oraz środowiskowych norm jakości dla substancji priorytetowych (Dz. U. z 2016 r. poz. 1187). Jednym z elementów biologicznych uwzględnianych przy ocenie stanu/potencjału ekologicznego jednolitych części wód powierzchniowych są ryby. Stanowią one grupę organizmów przydatną do oceny stanu środowiska (Szlakowski i in. 2004, EFI+ Manual 2009, Adamczyk i in. 2013, Prus i Wiśniewolski 2013) ze wzglę-

du na szereg cech:

 występują w większości wód powierzchniowych,

 wykazują zróżnicowane cykle życiowe,

 przemieszczają się na znacznych odcinkach, co wiąże się z wrażliwością na przerwanie ciągłości dróg migracji,

 zasiedlają zróżnicowane siedliska w systemie rzeki,

 ograniczona liczba gatunków ryb w ichtiofaunie Polski stwarza możliwość ich stosunkowo prostej identyfi kacji,

 zajmują różne poziomy trofi czne, a ich cykle życiowe i wymagania ekologiczne były przedmiotem licznych badań i opracowań,

 zaburzenia ich wzrostu i rekrutacji mogą być wyrazem zaburzeń w środowisku,

 mają znaczenie dla gospodarki człowieka, co sprawia, że zmiany w ich występowaniu są dostrzegane przez ogół społeczeństwa.

Prowadzenie badań ichtiofauny, związanych z dokładną oceną zagęszczenia i biomasy, wymaga jednak zastosowania złożonych metod oraz znacznego nakładu pracy i środków fi -

nansowych (połowy następcze, zastosowanie siatek odgradzających itp.). Stwarza to poważne trudności metodyczne, szczególnie w przypadku badania dużych rzek (Mann i Penczak 1984).

Państwowym Monitoringiem Środowiska (PMŚ), objęte są wszystkie jednolite części wód powierzchniowych (JCWP), czyli – oddzielne i znaczące elementy wód powierzchniowych, wyznaczone zgodnie z RDW. W Polsce dla rzek wyznaczono 4586 JCWP, w tym 2960 określo-no jako naturalne części wód, 1504 – jako silnie zmienione części wód oraz 122 jako sztuczne części wód. Ocena stanu albo potencjału ekologicznego w oparciu o ichtiofaunę w tej samej JCWP zgodnie z zał. nr 5 do RDW powinna być dokonywana co 3 lata, a ze względu na terminy sprawozdawcze dla planów gospodarowania wodami – nie rzadziej niż co 6 lat. Dla niektórych gatunków ryb o znaczeniu dla EU wymienionych w załącznikach Dyrektywy Siedliskowej (Dyrektywa Rady 92/43/EWG, 1992) sześcioletnie odstępy między okresami monitoringu są uzna-7

wane za zbyt rzadkie, toteż wskazany jest częstszy monitoring stanu zachowania ich populacji

– w odstępach 3–5-letnich (Makomaska-Juchniewicz i Baran, 2012). W skali kraju wymaga to zaangażowania znacznych sił i środków fi nansowych. Z tego względu w badaniach monitoringowych przyjęto standardowo metodę oceny stanu/potencjału ekologicznego opartą na wyni-kach jednokrotnego elektropołowu.

SŁOWNIK WAŻNIEJSZYCH TERMINÓW

Autointerkalibracja – proces harmonizacji granicznych wartości klas stanu ekologicznego: bardzo dobrej/dobrej i dobrej/umiarkowanej dla nowej lub zmienionej metody krajowej w odniesieniu do metod krajowych krajów UE, które zostały poddane interkalibracji.

Biocenoza – wszystkie organizmy żywe zasiedlające określony obszar, wraz ze środowiskiem abiotycznym tworzące ekosystem.

Biomasa ryb – łączna masa osobników danego gatunku lub zespołu ryb w przeliczeniu na jednostkę powierzchni.

Biotop – nieożywione elementy środowiska, tworzące siedlisko dla organizmów żywych, wraz z nimi stanowiące ekosystem.

Bogactwo gatunkowe ichtiofauny – liczba gatunków ryb, zamieszkujących wody określonego dorzecza lub zlewni.

Ciągłość dróg migracji – zachowanie dróg migracji dla organizmów (tu dla ryb) w stanie niezakłóconym przez człowieka (bez przeszkód zbudowanych przez człowieka). Synonim

– ciągłość morfologiczna.

Common metric – wspólna metryka oceny stanu ekologicznego wykorzystywana do porównywania granic klas w procesie interkalibracji lub autointerkalibracji metod krajowych.

Długość całkowita – długość ryby mierzona od początku pyska do najdłuższego promienia płetwy ogonowej ( longitudo totalis, l.t.).

Dorzecze – obszar lądu, z którego cały spływ powierzchniowy jest odprowadzany przez system strumieni, rzek i jezior do morza poprzez pojedyncze ujście cieku, estuarium lub deltę.

EFI – Europejski Wskaźnik Ichtiologiczny ( European Fish Index), opracowany w ramach międzynarodowego projektu FAME ( Development, Evaluation and Implementation of a standardised Fish-based Assessment Method for the Ecological Status of European Rivers). Wskaźnik ten w zamierzeniu miał zapewnić standardowe narzędzie wspomagające realizację RDW (FAME Consortium 2004).

EFI+ – Nowy Europejski Wskaźnik Ichtiologiczny ( New European Fish Index) opracowany w ramach międzynarodowego projektu „ Improvement and spatial extension of European fi sh index EFI+” realizowanego w latach 2007–2009 (EFI+ Manual 2009). Aplikacja obliczająca wskaźnik dostępna jest na stronie: http://efi -plus.boku.ac.at/soft ware/index.php.

Synonim: Oryginalny wskaźnik EFI+.

EFI+IBI_PL – metoda oceny stanu/potencjału ekologicznego rzek w oparciu o ichtiofaunę przyjęta w PMŚ w Polsce od 2014 r. (Dz. U. z 2014 r. poz. 1482) i stosowana obecnie (Dz. U. z 2016 r. poz. 1187). Metoda została zweryfi kowana w ramach projektu „Badania ichtiofauny w latach 2014–2015 dla potrzeb oceny stanu ekologicznego wód wraz z udziałem w europejskim ćwiczeniu interkalibracyjnym – rzeki” i w tej uaktualnionej wersji jest przedstawiona w niniejszym opracowaniu.

9

EFI+PL – wielometryczny wskaźnik do oceny stanu/potencjału ekologicznego rzek w oparciu o ichtiofaunę stosowany w PMŚ w Polsce, według rozporządzenia Ministra Środowiska z dnia 21 lipca 2016 r. w sprawie sposobu klasyfi kacji stanu jednolitych części wód powierzchniowych oraz środowiskowych norm jakości dla substancji priorytetowych (Dz. U. z 2016 r. poz. 1187). Wskaźnik jest stosowany dla typów abiotycznych rzek nr 0–20, 22 i 26. Po weryfi kacji metody wskaźnik EFI+PL jest rekomendowany do oceny rzek typów abiotycznych rzek nr 0–20. Metoda jest oparta na opracowanym w 2009 Nowym Europejskim Indeksie Ichtiologicznym EFI+ (EFI+ Manual 2009),

dostosowanym do warunków rzek Polski. W 2016 r. metoda EFI+PL została zinter-kalibrowana.

Ekosystem – ogół organizmów żywych wraz ze środowiskiem ich występowania, tworzący funkcjonalną, wyodrębnioną całość (np. rzeka, jezioro, las, łąka). Składa się z biocenozy i biotopu.

Elektropołów – odłów ryb przy pomocy elektrycznych narzędzi połowowych, z wykorzystaniem zjawiska elektrotaksji polegającego na kierowaniu się ryb w polu elektrycznym w stronę dodatnio naładowanej elektrody (anody).

Elementy biologiczne – grupy organizmów (ryby, makrobezkręgowce denne, makrofi ty, fi to-plankton i fi tobentos), stanowiące podstawę oceny stanu ekologicznego wód w rozumieniu Ramowej Dyrektywy Wodnej.

Gatunki charakterystyczne – gatunki (tu ryb) charakterystyczne dla danego typu rzeki. Synonim – gatunki specyfi czne dla typu.

Gatunki dominujące – gatunki, które w wyniku wyraźnej przewagi liczebnej i/lub w bioma-sie wpływają decydująco na przepływ energii w ekosystemie oraz na środowisko życia wszystkich pozostałych gatunków.

Gatunki inwazyjne – gatunki obce o dużej ekspansywności, stanowiące zagrożenie dla fauny i fl ory danego ekosystemu, konkurujące z gatunkami rodzimymi, mogące się przyczyniać do wyginięcia gatunków miejscowych.

Gatunki obce – gatunki pochodzące z innego ekosystemu lub obszaru geografi cznego, sprowadzone do środowiska celowo – introdukcja lub przypadkowo – zawleczenie. Synonim: gatunki allochtoniczne.

Gatunki obce pochodzące z zarybień – gatunki pochodzące z innego ekosystemu lub obszaru geografi cznego, sprowadzone do środowiska celowo.

Gatunki obce w rozumieniu rozporządzenia [Dz. U. 2011 nr 210. poz. 1260] – gatunki obce, które w przypadku uwolnienia do środowiska przyrodniczego mogą zagrozić gatunkom rodzimym lub siedliskom przyrodniczym. Rozporządzenie wymienia 8 gatunków ryb: babka bycza Neogobius melanostomus, babka łysa (babka gołogłowa) Neogobius gymnotrachelatus, babka marmurkowa Proterorhinus marmoratus (obecnie opisywana jako Proterorhinus semilunaris), babka szczupła (babka rzeczna) Neogobius fl uviatilis, czebaczek amurski Pseudorasobra parva, pirapitinga (pirania paku) Piaractus brachypomus, sumik karłowaty Ameiurus nebulosus i trawianka Percottus glenii.

10

Gatunki przewodnie – gatunki stanowiące główny komponent zespołu ichtiofauny, odgrywają-

ce kluczową rolę w przepływie energii i obiegu materii w ekosystemie. Synonim: gatunki kluczowe.

Gatunki tolerancyjne – gatunki o dużym zakresie tolerancji na zmienność czynników środowiska. Synonim: gatunki eurytopowe.

Gatunki toni wody – gatunki żyjące w strefi e otwartych wód (synonim: gatunki pelagiczne).

Gatunki wrażliwe – gatunki o wąskim zakresie tolerancji na zmienność czynników środowiska.

Synonim: gatunki stenobiotyczne.

Gildia – funkcjonalna grupa gatunków wyróżniająca się zbliżonymi wymaganiami środowiskowymi. Np.: gildia rozrodcza – składająca się z grupy gatunków o podobnym typie i sposobie rozmnażania (tu – składania ikry), gildia siedliskowa – grupa gatunków preferujących dany typ siedlisk, gildia pokarmowa (trofi czna) – grupa gatunków o zbliżonym składzie pokarmu.

Grupa 0+ – narybek (młode stadia rozwojowe ryb) młodszy niż jeden rok. Na jego oznaczenie często używany jest także skrót YOY ( young of the year – młodszy niż rok).

Grupa rozrodcza ryb – grupa gatunków ryb wykazujących określone preferencje odnośnie miejsca składania ikry oraz substratu tarłowego (Balon 1975).

IBI – Wskaźnik Integralności Biotycznej ( Index of Biotic Integrity) opracowany w USA wielometryczny indeks oceny stanu środowiska rzek w oparciu o ichtiofaunę (Karr 1981, Karr i in. 1986). Synonim: Oryginalny wskaźnik IBI.

IBI_PL – wielometryczny wskaźnik do oceny stanu/potencjału ekologicznego rzek w oparciu o ichtiofaunę stosowany w PMŚ w Polsce, według rozporządzenia Ministra Środowiska z dnia 21 lipca 2016 r. w sprawie sposobu klasyfi kacji stanu jednolitych części wód powierzchniowych oraz środowiskowych norm jakości dla substancji priorytetowych (Dz. U. z 2016 r. poz. 1187). Wskaźnik jest stosowany dla typów abiotycznych rzek nr 21, 23, 24 i 25. Po weryfi kacji metody wskaźnik IBI_PL jest rekomendowany do oceny rzek typów abiotycznych rzek nr 21, 23, 24, 25 i 26. Metoda jest oparta na założeniach Wskaź-

nika Integralności Biotycznej IBI (Karr 1981, Karr i in. 1986).

Ichtiofauna – wszystkie gatunki ryb zamieszkujące wody określonego dorzecza lub zlewni. Synonim: rybostan.

Interkalibracja – proces harmonizacji granicznych wartości kategorii ekologicznych: bardzo dobrej/dobrej i dobrej/umiarkowanej pomiędzy metodami krajowymi krajów UE.

Jednolita część wód powierzchniowych (JCWP) – termin Ramowej Dyrektywy Wodnej, oznaczający oddzielny i znaczący element wód powierzchniowych taki jak: jezioro, zbiornik, strumień, rzeka, kanał, część strumienia, rzeki lub kanału, wody przejściowe lub pas wody przybrzeżnej. Przewodnik metodyczny ma odniesienie tylko do JCWP

wyznaczonych na wodach płynących (strumień, rzeka, kanał, część strumienia, rzeki lub kanału).

Liczebność ryb – liczba osobników danego gatunku lub zespołu ryb w przeliczeniu na jednostkę powierzchni.

11

Migracje – okresowe przemieszczanie się zwierząt (tu ryb) w celach rozrodczych, pokarmowych lub związanych z zimowaniem.

Metryka – element składowy wskaźnika służącego do oceny stanu środowiska, opisujący cechy zespołu organizmów stanowiących biologiczny element oceny (tu ryb) w rozumieniu RDW, np. udział gatunków wrażliwych w zespole ichtiofauny.

Naturalna część wód – część wód o cechach naturalnych, niewyznaczona jako silnie zmieniona część wód (EU Water Framework Directive, 2000). Dla takich części wód określa się stan ekologiczny. Oznaczana w programie EFI+IBI_PL symbolem „NAT” ( Natural Water Body).

Ryby amfi dromiczne – ryby, które rozmnażają się w wodach słodkich, a na żerowiska i zimo-wiska mogą przemieszczać się do wód słonawych, co nie jest jednak cechą obligatoryjną w ich cyklu życiowym (np. leszcz, płoć, jazgarz).

Ryby anadromiczne – ryby dwuśrodowiskowe, które w celu rozrodu wędrują z morza do wód słodkich (np. łosoś, troć wędrowna, jesiotr).

Ryby bentosożerne – ryby odżywiające się głównie wodnymi bezkręgowcami. Synonim – ryby bezkręgowcożerne.

Ryby diadromiczne – ryby dwuśrodowiskowe, które odbywają wędrówki między morzami lub estuariami a wodami słodkimi, ponieważ część swego życia spędzają w wodach morskich, a część w wodach słodkich.

Ryby drapieżne – ryby, odżywiające się głównie rybami lub innymi kręgowcami.

Ryby dwuśrodowiskowe – ryby, które część swego życia spędzają w wodach słonych, w mo-rzach lub estuariach, a część w wodach słodkich. Ryby te odbywają wędrówki rozrodcze między wodami słonymi a słodkimi. Synonim: ryby diadromiczne.

Ryby eurytopowe – ryby, które mogą się rozmnażać i osiągać duże liczebności zarówno w rzekach jak i w wodach stojących. Synonim: ryby ubikwistyczne, tolerancyjne.

Ryby fi tofi lne – grupa rozrodcza ryb obejmująca gatunki, które składają ikrę na roślinach w wodzie stojącej lub wolno płynącej.

Ryby fi to-litofi lne – grupa rozrodcza ryb obejmująca gatunki, które składają ikrę zarówno na dnie kamienistym, jak i na roślinach.

Ryby karpiowate – ryby z rodziny karpiowatych ( Cyprinidae), większość gatunków ryb wystę-

pujących w wodach słodkich Polski.

Ryby katadromiczne – ryby diadromiczne, które na okres rozrodu wędrują z wód słodkich do morza, w wodach Polski jedynym takim gatunkiem jest węgorz europejski.

Ryby limnofi lne – ryby występujące w stojących lub wolno płynących wodach.

Ryby litofi lne – grupa rozrodcza ryb obejmująca gatunkiskładające ikrę na podłożu kamienistym, w wodzie bogatej w tlen. Można wśród nich wyróżnić ukrywające ikrę (minogi, łososiowate, lipień) i nieukrywające (karpiowate). Specyfi czną grupę tworzą wśród ryb litofi lnych głowacze, składające ikrę pod kamieniami na ich spodniej stronie, takie ryby noszą nazwę speleofi lnych.

Ryby lito-pelagofi lne – grupa rozrodcza ryb obejmująca gatunki składające ikrę na kamieniach lub żwirze, których rozwijająca się ikra jest unoszona z prądem wody.

12

Ryby łososiowate – ryby z rodziny łososiowatych ( Salmonidae), obejmującej podrodziny głą-

bieli Coregoninae, lipieni Th

ymallinae i łososiowców Salmoninae.

Ryby ostrakofi lne – grupa rozrodcza ryb obejmująca gatunki, których ikra rozwija się w jamie płaszczowej małży, które składają ikrę do jamy skrzelowej małży.

Ryby pelagofi lne – grupa rozrodcza ryb obejmująca gatunki, których ikra, składana na różny substrat, w czasie rozwoju unosi się w toni wodnej.

Ryby potamodromiczne – ryby, odbywające wędrówki dyspersyjne lub koncentrujące w obrę-

bie systemu rzecznego, czasem na duże odległości.

Ryby przydenne – ryby żyjące w dennej strefi e środowiska wodnego (synonim: ryby bentoniczne).

Ryby psammofi lne – grupa rozrodcza ryb obejmująca gatunki składające ikrę na substracie piaszczystym.

Ryby reofi lne – ryby preferujące środowiska przepływowe o szybkim nurcie wody (lotyczne), wy-stępujące i odbywające tarło głównie w rzekach. Synonim: ryby prądolubne, reolimniczne.

Ryby rodzime – ryby naturalnie występujące w danej zlewni. Są charakterystyczne dla ichtiofauny danego obszaru geografi cznego.

Ryby roślinożerne – ryby odżywiające się głównie roślinami wodnymi – makrofi tami, fi to-planktonem lub fi tobentosem.

Ryby toni wodnej – ryby żyjące w strefi e otwartych wód. Synonim – ryby nektoniczne.

Ryby wędrowne – ryby okresowo przemieszczanie się w celach rozrodczych, pokarmowych lub związanych z zimowaniem, dzielą się na diadromiczne i potamodromiczne.

Ryby wszystkożerne – ryby odżywiające się zarówno roślinami wodnymi jak i bezkręgowcami, a nawet rybami i innymi kręgowcami.

Rzeka anastomozująca – rzeka płynąca równocześnie wieloma korytami, o stałym przebiegu.

Koryta rozdzielone są wyspami z trwałą roślinnością i tworzą rozgałęziającą się i łączącą sieć. Współczynnik krętości wynosi powyżej 1,05.

Rzeka kręta – rzeka o współczynniku krętości (patrz współczynnik krętości) większym niż 1,05

i mniejszym niż 1,5. Synonim: rzeka sinusoidalna.

Rzeka meandrująca – rzeka o współczynniku krętości (patrz współczynnik krętości) większym niż 1,5.

Rzeka międzyjeziorna – w typologii polskiej typ abiotyczny nr 25. Rzeka łącząca jeziora, przepływająca przez nie.

Rzeka naturalnie prosta – rzeka o współczynniku krętości (patrz współczynnik krętości) mniejszym niż 1,05.

Rzeka typu Cyprinid – rzeka, w której dominującą grupą ryb są ryby karpiowate, zaś gatunki charakterystyczne dla rzek z dominacją ryb łososiowatych ( ST-species) mają niewielki udział. Zwykle o spadku poniżej 2‰, z piaszczystym, gliniastym lub organicznym substratem dennym. Termin stosowany w odniesieniu do wskaźnika EFI+PL.

Rzeka typu Salmonid – rzeka, w której dominującą grupą ryb są ryby łososiowate i towarzyszą-

ce im charakterystyczne gatunki ( ST-species). Zwykle o spadku powyżej 2‰, ze żwirowo-

-kamienistym dnem. Termin stosowany w odniesieniu do wskaźnika EFI+PL.

13

Rzeka warkoczowa – rzeka, w której stałe wyspy lub okresowo powstające odkłady rumowiska dzielą koryto na dwie lub kilka odnóg, a główna linia nurtu jest kręta i często zmienia swoje położenie w korycie. Synonim: rzeka roztokowa.

Segment rzeki – jednorodny fragment rzeki w ramach JCWP, obejmujący stanowisko monitoringowe. Długość segmentu wyznacza się w zależności od powierzchni zlewni rzeki po-wyżej stanowiska: 1 km – powierzchnia <100 km2, 5 km – powierzchnia 100–1000 km2, 10 km – powierzchnia > 1000 km2 (EFI+ Manual 2009). Synonim – odcinek rzeki.

Silnie zmieniona część wód – część wód powierzchniowych, których charakter został znacznie zmieniony na skutek fi zycznego oddziaływania człowieka, według wskazania przez Pań-

stwo Członkowskie (EU Water Framework Directive, 2000). Dla takich części wód okre-

śla się potencjał ekologiczny. Oznaczana w programie EFI+IBI_PL symbolem „HMWB”

( Highly Modifi ed Water Body).

ST-species – grupa ryb charakterystycznych dla rzek z dominacją ryb łososiowatych, obejmująca następujące gatunki: piekielnica Alburnoides bipunctatus, sieja Coregonus lavaretus, głowacz białopłetwy Cottus gobio, głowacz pręgopłetwy Cottus poecilopus, minóg ukraiński Eudontomyzon mariae, minóg strumieniowy Lampetra planeri, strzebla potokowa

Phoxinus phoxinus, łosoś atlantycki Salmo salar, pstrąg potokowy Salmo trutta fario, troć jeziorowa Salmo trutta lacustris, troć wędrowna Salmo trutta trutta, lipień Th ymallus

thymallus, głowacica Hucho hucho (gatunek rodzimy w zlewni Dunaju) oraz pstrąg źró-

dlany Salvelinus fontinalis (gatunek obcy).

Sztuczna część wód – część wód powierzchniowych powstała na skutek działalności człowieka.

Dla takich części wód określa się potencjał ekologiczny. Oznaczana w programie EFI+IBI_PL symbolem „AWB” ( Artifi cial Water Body).

Środowisko limniczne – wody stojące i wolno płynące.

Środowisko lotyczne – wody płynące, z wyraźnym nurtem.

Typ krzemianowy rzeki – w rozumieniu Ramowej Dyrektywy Wodnej – rzeka której zlewnia jest zdominowana przez podłoże ubogie w wapń, płynąca przez utwory geologiczne zdo-minowane przez granity, gnejsy, łupki i inne skały wulkaniczne.

Typ organiczny rzeki – w rozumieniu Ramowej Dyrektywy Wodnej – rzeka której zlewnia jest zdominowana przez podłoże organiczne.

Typ węglanowy rzeki – w rozumieniu Ramowej Dyrektywy Wodnej – rzeka której zlewnia jest zdominowana przez podłoże bogate w wapń.

Wskaźnik wielometryczny – wskaźnik (indeks) wykorzystywany do oceny stanu środowiska, złożony z zestawu kilku metryk, czyli wyróżnionych cech zespołu organizmów stanowią-

cych biologiczny element oceny. Synonim: wskaźnik multimetryczny.

Współczynnik krętości – stosunek długości rzeki do długości doliny rzecznej.

Zlewnia – obszar lądu, z którego cały spływ powierzchniowy jest odprowadzany przez system strumieni, rzek, ewentualnie jezior, do określonego punktu w biegu rzeki, wyznaczanego zwykle w miejscu ujścia dopływu lub wypływu z jeziora.

WPROWADZENIE DO METODY

Pojęcie stanu ekologicznego odnosi się do JCWP określonych jako naturalne (Ryc. 1), natomiast dla JCWP silnie zmienionych lub sztucznych (Ryc. 2) określa się potencjał ekologiczny, zgodnie z ustawą Prawo wodne (Dz. U. 2015 poz. 469. ze zm.) oraz rozporządzeniem Ministra Środowiska z dnia 21 lipca 2016 r. w sprawie sposobu klasyfi kacji stanu jednolitych części wód powierzchniowych oraz środowiskowych norm jakości dla substancji priorytetowych (Dz. U.

z 2016 r. poz. 1187).

Zgodnie z Ramową Dyrektywą Wodną (EU Water Framework Directive, 2000) stan

bardzo dobry określa się jako taki, w którym: „1) skład gatunkowy i liczebność ryb odpowiadają warunkom niezakłóconym lub są zbliżone do tych warunków; 2) występują wszystkie specyfi czne dla danego typu wód powierzchniowych gatunki ryb wrażliwe na zakłócenia; 3) struktura wiekowa populacji ryb wskazuje na niewielkie zakłócenia wynikające z wpływu działalności człowieka, ale nie wskazuje na zaburzenia reprodukcji albo rozwoju żadnego gatunku ryb”.

Zdefi niowano również szczegółowo stan dobry i umiarkowany, precyzując dopuszczalny poziom odchyleń wymienionych parametrów od stanu bardzo dobrego. Wymienione rozporządzenie precyzuje także pojęcie potencjału ekologicznego, który: „uznaje się za maksymalny, jeżeli wartości biologicznych elementów jakości odpowiadają wartościom tych elementów jakości określonym dla najbardziej zbliżonego typu wód powierzchniowych, przy warunkach fi zycznych wynikających z charakterystyki sztucznej lub silnie zmienionej jednolitej części wód powierzchniowych”. W analogiczny sposób zdefi niowane zostały klasy dobrego i umiarkowane-go potencjału ekologicznego.

Ryc. 1. JCWP

naturalna –

PLRW200024262999.

Biebrza od Ełku

do ujścia

(fot. J. Ligięza)

15

Ryc. 2. JCWP

silnie zmieniona

– PLRW20002127911.

Wisła od wypływu

ze Zbiornika

Włocławskiego

do granicy

Regionu Wodnego

Środkowej Wisły

(fot. J. Ligięza)

Wybór odpowiedniej metody oceny stanu lub potencjału ekologicznego jednolitych części wód rzek ma kluczowe znaczenie, ponieważ prawidłowe rozgraniczenie między stanem bardzo dobrym lub dobrym a umiarkowanym, słabym lub złym warunkuje konieczność podej-mowania działań dla poprawy jakości wód (Błachuta i in. 2010).

Metody oceny stanu środowiska z wykorzystaniem zespołów ryb rozwijane są od ponad 30 lat. Ze szczególnym powodzeniem wykorzystywane są wskaźniki wielometryczne uwzględniające strukturę biocenozy i biotopu jako integralnej całości. Ideą działania biotycznych wskaź-

ników jest wrażliwość zespołów ryb na antropogeniczne zaburzenia środowiska. Przejawia się to zmianami takich cech zespołu jak np.: obfi tość ryb, rekrutacja, struktura trofi czna, w tym udział ryb drapieżnych. Cechy zespołu organizmów wskaźnikowych mogą być wtedy traktowane jako metryki, służące analizowaniu stopnia zmian w środowisku wodnym.

Pierwsze próby opracowania wskaźnika ichtiologicznego podjęto w USA w latach 80. ubiegłego wieku, czego efektem było powstanie Wskaźnika Integralności Biotycznej ( Index of Biotic Integrity, IBI) (Karr 1981, Karr i in. 1986). Metoda IBI uwzględnia 12 metryk, zgrupowanych w trzech kategoriach, które charakteryzują biologiczny i ekologiczny stan zespołów ryb: 1) bogactwo i skład gatunkowy, 2) struktura trofi czna, 3) liczebność i kondycja zdrowotna ryb. Tak skonstruowana tabela skategoryzowanych metryk biologicznych stanowi matrycę wskaźnika IBI.

Omawiana metoda pozwala na dostosowanie kryteriów poszczególnych metryk do określonego typu abiotycznego rzeki, lub do pojedynczej zlewni, co daje możliwość precyzyjnej oceny stanu środowiska. Tworzenie indywidualnych matryc IBI związane jest z koniecznością zgromadzenia bardzo szerokiej bazy danych, co w przypadku zastosowania wskaźnika w skali całego kraju wymaga znacznego nakładu pracy, aby utworzyć stosowne do typów rzek matryce. Z tego powodu wskaźnik IBI, który znalazł również zastosowanie w warunkach europejskich i w Polsce (Buras i in. 2004, Szlakowski i in. 2004, Buras i in. 2006), był dotychczas stosowany jedynie w odniesieniu do poszczególnych zlewni, dla których jego matryce były indywidualnie opracowane.

16

Wskaźnik IBI stanowił podstawę dla rozwijanych w późniejszych latach różnych metod oceny stanu środowiska na podstawie ichtiofauny, przy czym ich autorzy starali się uzyskać bardziej uniwersalne narzędzie. W 2004 r., w ramach międzynarodowego projektu „ Development, Evaluation and Implementation of a standardised Fish-based Assessment Method for the Ecological Status of European Rivers (FAME)” opracowano Europejski Wskaźnik Ichtiologiczny ( European Fish Index, EFI), który w zamierzeniu miał zapewnić standardowe narzędzie wspomagające realizację RDW (FAME Consortium 2004, Pont i in. 2006, Schmutz i in. 2007). Europejski Wskaź-

nik Ichtiologiczny EFI został skalibrowany z 4 kryteriami presji antropogenicznej: 1) degradacją warunków morfologicznych rzek, 2) zaburzeniami warunków hydrologicznych, 3) degradacją jakości wody (związki toksyczne, odczyn pH, stężenie tlenu) oraz 4) zawartością zanieczyszczeń organicznych i nieorganicznych. Metryki stosowane do obliczania wskaźnika EFI zgrupowane zostały parami w 5 kategoriach: 1) struktura trofi czna: zagęszczenie gatunków odżywiających się bezkręgowcami, zagęszczenie gatunków wszystkożernych; 2) gildie rozrodcze: zagęszczenie gatunków litofi lnych, względna liczebność gatunków litofi lnych; 3) siedlisko: liczba gatunków przydennych (bentonicznych), liczba gatunków reofi lnych; 4) tolerancja zakłóceń: względna liczba gatunków wrażliwych, względna liczba gatunków tolerancyjnych; 5) migracje: liczba gatunków dwuśrodowiskowych, liczba gatunków potamodromicznych (FAME Consortium 2004).

Testowanie przydatności wskaźnika EFI wykazało, że koreluje on z parametrami presji dla typów rzek, które były najliczniej reprezentowane w bazie danych stanowiących podstawę jego opracowania. Dotyczyło to rzek wyżynnych i górskich oraz małych rzek nizinnych łowionych metodą brodzenia. Natomiast przydatność metody EFI dla oceny większych rzek nizinnych, przeważających w centralnej i północnej Polsce, okazała się ograniczona, ze względu na znaczną rozbieżność wyników uzyskanych przy zastosowaniu wskaźnika EFI z oceną parametrów presji oraz wynikami wskaźnika IBI (Wiśniewolski i in. 2006, Prus i in. 2009).

Korzystając ze wsparcia VI Programu Ramowego UE w latach 2007–2009 podjęto kolejny projekt „Udoskonalenie i rozszerzenie przestrzenne Europejskiego Wskaźnika Ichtiologicznego EFI+” ( Improvement and spatial extension of the European Fish Index), który został

zrealizowany przez konsorcjum partnerów z krajów Unii Europejskiej. W ramach konsorcjum zgromadzono bazę danych obejmującą wyniki odłowów i informacje o poziomie presji antropogenicznej (Schinegger i in. 2011) dla ponad 14 tysięcy stanowisk zlokalizowanych na 2700 rzekach w 15 krajach europejskich (w tym 919 stanowisk z Polski). Baza ta stanowiła podstawę opracowania Nowego Europejskiego Wskaźnika Ichtiologicznego – EFI+ ( New European Fish Index – EFI+) (EFI+ Manual 2009), który jest dostępny na stronie internetowej http://efi -plus.

boku.ac.at/soft ware/, na serwerze uczelni Universität für Bodenkultur w Wiedniu.

PRZEGLĄD METOD STOSOWANYCH W UNII EUROPEJSKIEJ

Od lat 90. ubiegłego wieku, a szczególnie od czasu przyjęcia RDW w 2000 r. prace nad metodami oceny stanu ekologicznego rzek w oparciu o ichtiofaunę prowadzono równolegle w wielu krajach europejskich. Zaowocowało to powstaniem szeregu narodowych metod, które następnie zostały poddane procesowi interkalibracji, zakończonemu w 2011 r. (WFD Intercalibration 2011). W procesie tym porównywano wyniki oceny uzyskane za pomocą 18 krajowych lub re-gionalnych metod. Większość z nich oparta jest na modyfi kacjach wskaźnika IBI lub stanowi kombinację szeregu wybranych metryk, odnoszących wynik konkretnego połowu monitoringowego do stanu referencyjnego dla danego typu rzeki (WFD Intercalibration 2011).

W grupie nizin centralnych, do której zaliczono Polskę interkalibracją objęto 5 metod: 1) Belgijska metoda dla Walonii (IBIP) oparta na zasadach IBI wykorzystuje 6 metryk uwzględniających: bogactwo gatunkowe, wskaźniki jakości wody oraz wskaźniki jakości środowiska fi zycznego w rzece; 2) Niemiecki wskaźnik FIBs stanowi kolejną modyfi kację metody IBI.

Uwzględnia on metryki obejmujące: bogactwo gatunkowe i obecność gildii siedliskowych, rozrodczych i trofi cznych, liczebność gatunków przewodnich i gildii, strukturę wiekową (obecność grupy 0+). Metoda ta odnosi się też do możliwości migracji (ocena ekspercka), indeksów dominacji oraz wskaźnika specyfi cznego dla regionu ichtiologicznego (Dussling i in. 2004); 3) Metoda przyjęta we Francji (FBI) stanowi wielometryczny wskaźnik obliczający stopień odchylenia składu ichtiofauny określonego na podstawie wyników połowu od stanu referencyjnego. Wskaź-

nik ten działa w oparciu o metryki uwzględniające: całkowitą liczbę gatunków, liczbę gatunków reofi lnych i litofi lnych, liczbę osobników gatunków: tolerancyjnych, wszystkożernych, odżywiających się bezkręgowcami oraz łączną liczbę ryb; 4) Wskaźnik litewski (LZI) uwzględnia 8 metryk związanych z obecnością i zagęszczeniem gatunków: wrażliwych, litofi lnych, reofi lnych oraz tolerancyjnych i wszystkożernych; 5) Metoda holenderska (NLFISR) odnosi się do abio-tycznej typologii rzek i oparta jest na 8 metrykach dotyczących liczby gatunków i zagęszczenia ryb: reofi lnych, eurytopowych, migrujących i wrażliwych. W dalszej kolejności uwzględniono metodę belgijską dla Flandrii (IBI), która opiera się na metrykach dotyczących: liczby gatunków, udziału gatunków tolerancyjnych, charakterystycznych dla typu rzeki i obcych, biomasy ryb, udziału grup trofi cznych. Nie było możliwości interkalibracji metody brytyjskiej dla Walii, ze względu na brak stanowisk referencyjnych. Metoda polska została poddana procesowi autointerkalibracji w odniesieniu do metod krajów z grupy nizin centralnych w roku 2016 zgodnie z przewodnikiem „Guidance Document No. 30. Autointercalibration guidance document 2015”

(European Union 2015).

Pozostałe metody interkalibrowano w grupach: alpejskiej, dunajskiej, śródziemnomorskiej oraz nordyckiej. W grupie alpejskiej znalazły się: 1) Metoda austriacka (Fish Index Austria

– FIA), która opiera się na 9 metrykach, obejmujących między innymi takie parametry jak: biomasa ryb, udział gatunków dominujących, subdominujących i rzadkich, obecność gildii siedliskowych i rozrodczych; 2) Metoda przyjęta w Słowenii – wskaźnik (SIFAIR) oparty na 5 me-18

trykach: biomasa wszystkich gatunków i gatunków reofi lnych, liczebność dorosłych osobników gatunków reofi lnych, liczba gatunków reofi lnych i litofi lnych; 3 i 4) Metoda francuska i nie-miecka – opisane wyżej. W grupie dunajskiej uwzględniono: 1) Metodę przyjętą w Czechach, która ma odmienny charakter niż pozostałe, bazującą na ocenie zespołów narybkowych (wskaź-

nik multimetryczny, obejmujący: obecność gatunków charakterystycznych, łączną liczebność narybku oraz względną liczebność gatunków reofi lnych i eurytopowych); 2) Metodę słowacką (FIS) uwzględniającą 10 metryk związanych ze względną liczebnością gildii trofi cznych i siedliskowych oraz gatunków migrujących, łososiowatych i inwazyjnych, a także wskaźnik równo-mierności udziału gatunków; 3) Metodę rumuńską, którą stanowi wskaźnik EFI+, składający się z dwóch par metryk, opracowanych osobno dla rzek z dominacją ryb łososiowatych i karpiowatych. W grupie śródziemnomorskiej interkalibrowano metody: 1) Hiszpańską (IBIMED), któ-

rą stanowi wskaźnik dostosowany specyfi cznie do typów rzek występujących w regionie śród-ziemnomorskim, uwzględniający 17 metryk dotyczących m. in. zagęszczenia i liczby gatunków poszczególnych gildii trofi cznych i siedliskowych, gatunków wrażliwych, obcych i rodzimych oraz biomasy rodzimych gatunków dennych; 2) Wskaźnik portugalski (F-IBIP) jest indeksem wielometrycznym, dostosowanym tylko do rzek odławianych metodą brodzenia i biorącym pod uwagę parametry zespołu ryb dotyczące: składu taksonomicznego, wrażliwości, ekologicznych grup trofi cznych, preferencji siedliskowych, migracji i struktury wiekowej. W grupie nordyckiej poddano interkalibracji następujące metody 1) Wskaźnik fi ński (FIFI) stanowiący metodę specyfi czną dla typu rzeki, obejmującą metryki dotyczące: liczby gatunków, udziału gatunków wrażliwych i tolerancyjnych, zagęszczenia ryb karpiowatych oraz osobników klasy 0+ ryb łososiowatych; 2) Wskaźnik irlandzki (FCS2 Ireland) oparty na modelu określającym odchylenie składu gatunkowego obserwowanego zespołu ryb od przewidywanego dla warunków referencyjnych, przy czym odchylenia te obliczane są dla poszczególnych gatunków; 3) Wskaźnik szkocki (FCS2 Scotland), który bazuje na tych samych zasadach, co stosowany w Irlandii, jednak pozwala na uwzględnienie jedynie danych dla łososia atlantyckiego i pstrąga potokowego, z podziałem na osobniki 0+ i starsze, traktowane jako 4 odrębne grupy; 4) Metodę szwedzką (VIX) opierającą się na 6 metrykach: liczebność łososia atlantyckiego i troci, udział ryb łososiowatych odbywających rozród, udział gatunków tolerancyjnych i wrażliwych, zagęszczenie gatunków litofi lnych i tolerancyjnych.

Przedstawione powyżej metody krajowe zostały poddane interkalibracji z wykorzystaniem metryk wskaźnika EFI+, jako metody o największym przestrzennym zasięgu stosowal-ności. Zasięg geografi czny wskaźnika EFI+ obejmuje większość kontynentu europejskiego: od Skandynawii po region śródziemnomorski oraz od Portugalii po Rumunię (EFI+ Manual 2009). W pierwszej fazie interkalibracji (rok 2009) zastosowano wszystkie 4 metryki metody EFI+: 1) zagęszczenie gatunków nie tolerujących defi cytów tlenu i 2) zagęszczenie osobników mniejszych niż 150 mm ( l.t. ) gatunków nie tolerujących degradacji siedlisk – dla rzek z dominacją ryb łososiowatych oraz 3) bogactwo gatunkowe ryb wymagających do rozmnażania środowiska lotycznego i 4) zagęszczenie gatunków wymagających do składania ikry twardego substratu – dla rzek z dominacją ryb karpiowatych. W kolejnej fazie (rok 2010) wykorzystano 19

dwie metryki (1 i 3), dla wszystkich typów rzek, z wyłączeniem regionu śródziemnomorskiego.

Ze względów organizacyjnych Polska nie brała aktywnego udziału w procesie interkalibracji wskaźników ichtiologicznych, prowadzonym w latach 2008–2011. Do 2013 r. nie było w Polsce określonej w drodze stosownego rozporządzenia metodyki oceny stanu ekologicznego rzek w oparciu o ichtiofaunę.

Polska metoda oceny stanu/potencjału ekologicznego rzek w oparciu o ichtiofaunę została opracowana w ramach projektu „Badania ichtiofauny w latach 2010–2012 dla potrzeb oceny stanu ekologicznego wód wraz z udziałem w europejskim ćwiczeniu interkalibracyjnym

– rzeki” realizowanego przez konsorcjum pod kierunkiem Instytutu Rybactwa Śródlądowego im. Stanisława Sakowicza. Metoda opracowana w 2013 r. wykorzystuje wskaźnik EFI+, w modyfi kacji dostosowanej do warunków Polski – jako indeks EFI+PL, który został rekomendowany do stosowania dla większości typów abiotycznych rzek w naszym kraju, wraz z uzupełniającym wskaźnikiem dotyczącym oceny występowania ryb dwuśrodowiskowych (D). Pomimo szerokiej możliwości stosowania, metoda EFI+PL nie może być używana do określania stanu/

potencjału ekologicznego niektórych typów rzek. Dotyczy to rzek należących do wymienionych poniżej typów abiotycznych (Dz. U. 2011, nr 258 poz. 1549): potok lub strumień na ob-szarze będącym pod wpływem procesów torfotwórczych (typ 23), mała i średnia rzeka na ob-szarze będącym pod wpływem procesów torfotwórczych (typ 24), ciek łączący jeziora (typ 25), a także starorzeczy (EFI+ Manual 2009). Dla tych typów rzek wskazane jest stosowanie innej metody oceny stanu ekologicznego, opartej na wskaźniku integralności biotycznej – IBI (Szlakowski i in. 2004, Buras i in. 2006, Prus i in. 2011). Udział wymienionych kategorii rzek można oszacować na 12% spośród 4518 jednolitych części wód powierzchniowych w Polsce (Prus i Wiśniewolski 2013). Dla oceny wielkich rzek nizinnych (typ 21) wyniki wskaźnika EFI+ na-leży rozpatrywać ostrożnie (EFI+ Manual 2009). Wobec powyższego dla wymienionych typów abiotycznych rzek zastosowano odpowiednio zmodyfi kowany wskaźnik IBI_PL, uzupełniony dla wielkich rzek nizinnych (typ 21) o indeks diadromiczny (D). Wskaźniki EFI+PL i IBI_PL, wraz z indeksem diadromicznym (D) zostały wskazane jako krajowa metoda oceny stanu/potencjału ekologicznego rzek w oparciu o ichtiofaunę w rozporządzeniu Ministra Środowiska z dnia 21 lipca 2016 r. w sprawie sposobu klasyfi kacji stanu jednolitych części wód powierzchniowych oraz środowiskowych norm jakości dla substancji priorytetowych (Dz. U. z 2016 r.

poz. 1187).

Przedmiotem niniejszego opracowania jest przybliżenie zasad funkcjonowania metody EFI+IBI_PL, stosowanej w ocenie stanu ekologicznego rzek w Polsce. W ramach projektu

„Badania ichtiofauny w latach 2014–2015 dla potrzeb oceny stanu ekologicznego wód wraz z udziałem w europejskim ćwiczeniu interkalibracyjnym – rzeki” wprowadzono zmiany we wskaźniku EFI+IBI_PL, których potrzebę sygnalizowano we wcześniejszej wersji przewodnika metodycznego (Prus i Wiśniewolski 2013). Zmiany te obejmowały dalszą adaptację metody dowarunków Polski, w tym modyfi kacje modułu obliczeniowego wskaźnika EFI+PL oraz weryfi kację granic klas dla metody IBI_PL w oparciu o analizę statystyczną zgromadzonych danych. Zmieniono także sposób oceny rzek typu abiotycznego nr 26 (Ciek w dolinie wielkiej 20

rzeki nizinnej) z metody EFI+PL na wskaźnik IBI_PL, jako lepiej dostosowany do tego typu rzek. Ponadto zrezygnowano z oceny na podstawie ichtiofauny rzek typu abiotycznego nr 22

(Rzeka przyujściowa pod wpływem wód słonych), ze względu na swoisty skład zespołów ryb, w których brak jest charakterystycznych gatunków wskaźnikowych wrażliwych na czynniki antropopresji. Poddano także szczegółowej analizie i weryfi kacji informacje o historycznym i obecnym występowaniu gatunków dwuśrodowiskowych, stanowiące podstawę obliczania wskaźnika diadromicznego (D). Zmodyfi kowano i udoskonalono również aplikację obliczeniową wskaźnika EFI+IBI_PL, która znajduje się w gestii Głównego Inspektoratu Ochrony Środowiska.

PROCEDURY BADAŃ TERENOWYCH

Celem monitoringu jest uzyskanie informacji dotyczącej struktury gatunkowej i obfi -

tości ryb. Do obliczenia wartości wskaźnika EFI+IBI_PL na danym stanowisku wystarczające są wyniki z jednokrotnego elektropołowu. Zakres zbieranych w terenie materiałów jest bardzo zbliżony dla metody EFI+PL oraz IBI_PL, stąd opis metodyki prac terenowych przedstawiony zostanie zbiorczo.

Wybór stanowiska monitoringu w oparciu o ichtiofaunę i metody odłowu

Założeniem PMŚ jest ocena stanu ekologicznego JCWP rzek w sposób możliwie najpeł-

niej oddający ich charakterystykę i wewnętrzne zróżnicowanie. Dla oceny parametrów fi zykochemicznych punkty poboru prób są z reguły wyznaczane w dolnych odcinkach JCWP. Jednak w odniesieniu do ryb taka lokalizacja stanowisk badawczych jest nieodpowiednia, szczególnie gdy punkt monitoringowy położony jest w odcinku ujściowym rzeki, co wiąże się z możliwo-

ścią migracji ryb między dopływem a recypientem. Wybór stanowiska połowowego powinien być poprzedzony analizą zdjęć satelitarnych i map topografi cznych w celu wytypowania repre-zentatywnego dla danej JCWP odcinka rzeki, który obejmuje najliczniej występujące typy siedlisk i odzwierciedla stopień przekształcenia antropogenicznego. Należy zatem unikać połowów w odcinkach przyujściowych rzek, bezpośrednio poniżej punktowych źródeł zanieczyszczeń oraz w odcinkach odbiegających znacznie od charakteru rzeki.

Norma PN-EN 14011 (2006), stwierdza, że połowy nie powinny być prowadzone przy temperaturze wody poniżej 5°C, natomiast EFI+ Manual (2009) precyzuje, że dogodnym okre-sem połowu dla celów monitoringowych jest późne lato – wczesna jesień. W naszej szerokości geografi cznej okres ten przypada od 15 sierpnia do 31 października. Wynika to z występowania niskich stanów wód w tym sezonie, a tym samym łatwiejszego zbioru materiałów badawczych, w tym również narybku 0+. Nie wyklucza to jednak, w wyjątkowych wypadkach, możliwości pobierania prób także w innych okresach.

W odniesieniu do wielkich rzek nizinnych (typ 21) oraz cieków o charakterze organicznym (typ 23 i 24) istotną rolę dla funkcjonowania ekosystemów odgrywają siedliska przyrzecz-ne, takie jak boczne odnogi i starorzecza otwarte. Wobec powyższego przy wyborze stanowiska połowowego należy uwzględnić proporcje tych siedlisk do głównego koryta rzeki w badanej JCWP i odpowiednio wybrać stanowisko, obejmujące zarówno koryto rzeki, jak i siedliska przy-rzeczne. Wyniki połowu traktuje się następnie jako próbę łączoną.

Długość stanowiska połowowego powinna wynosić od 10- do 20-krotności szerokości cieku, przy minimalnej długości stanowiska 100 m. Taka długość stanowiska powinna zapewnić otrzymanie reprezentatywnej próby zespołu ichtiofauny. Z terenowych doświadczeń wynika, że w małych potokach o szerokości nieprzekraczającej 2 m, odcinek o długości 100 m zwykle 22

jest wystarczający. Jednakże niekiedy, przy niskich zagęszczeniach ryb, taka długość stanowiska może być niewystarczająca do złowienia minimalnej liczby 30 osobników, która zalecana jest w metodzie EFI+. W takiej sytuacji wskazane jest zwiększenie długości stanowiska połowowego do 150 m (EFI+ Manual 2009).

W monitoringu stanu ichtiofauny procedura połowowa, jak i sprzęt zastosowany do elektropołowu, różnią się w zależności od szerokości i głębokości rzeki w miejscu połowu. Elektropołowy należy prowadzić zgodnie z normą CEN (CEN EN 14011, 2003; PN-EN 14011, 2006), za pomocą atestowanego agregatu prądotwórczego dwiema podstawowymi metodami: brodzenia oraz połowu z łodzi. Wybór metody połowu podyktowany jest głębokością rzeki – jeżeli na odławianym stanowisku występują odcinki o głębokości większej niż 0,7 m stosuje się połów z łodzi (Tab. 1). W przypadku występowania na przemian odcinków płytszych i głębszych niż 0,7 m należy zastosować metodę mieszaną, obejmującą połów z łodzi i brodzenie (Ryc. 3).

W rzekach nieprzekraczających szerokości 15 m i głębokości 0,7 m połowy prowadzone są na całej szerokości koryta, metodą brodzenia w górę rzeki. Generalnym zaleceniem przy elektropołowie metodą brodzenia jest stosowanie jednej anody na 5 m szerokości cieku. Ze wzglę-

dów praktycznych, liczby osób i sprzętu koniecznego do przeprowadzenia badań, to zalecenie jest trudne do zrealizowania. Zazwyczaj przyjmuje się, że połów z zastosowaniem jednej anody Tab. 1. Parametry stanowisk badawczych ichtiofauny w potokach i rzekach według wielkości cieków Minimalna

Lp.

Wielkość potoku lub rzeki

długość/powierzchnia

Technika połowu ryb

stanowiska połowu

elektropołów metodą brodzenia,

1

mały strumień, szerokość <5 m 100 m

1 anoda – na całej szerokości koryta

elektropołów metodą brodzenia,

2

potok, szerokość 5–15 m

200 m

1 anoda – na całej szerokości koryta

elektropołów metodą brodzenia,

250 m

mała lub średnia rzeka,

2 anody – na całej szerokości koryta

3

szerokość 10–25 m,

elektropołów metodą brodzenia,

głębokość wody ≤70 cm

500 m lub powierzchnia

1 anoda – na części koryta,

połowu >1000 m2

jeden brzeg

elektropołów z łodzi, 2 anody

średnia rzeka, kanał,

250 m

– na całej szerokości koryta

4

szerokość <25 m,

głębokość wody >70 cm

500 m – przy obydwu

elektropołów z łodzi, 1 anoda

brzegach

– część szerokości koryta, dwa brzegi

1000 m – przy jednym

duża rzeka, kanał,

lub proporcjonalnie

elektropołów z łodzi, 1 lub 2 anody

5

szerokość >25 m,

przy obydwu brzegach

– część szerokości koryta,

głębokość wody >70 cm

lub powierzchnia połowu

jeden/dwa brzegi

>1000 m2

starorzecze lub boczna

250 m przy jednym

odnoga – połów uzupełniający

6

lub proporcjonalnie

elektropołów z łodzi, 1 lub 2 anody

dla rzek typu abiotycznego

przy obydwu brzegach

nr 21, 23 i 24

23

może być prowadzony na całej szerokości koryta rzeki o szerokości nieprzekraczającej 15 m, natomiast przy szerokości do 25 m z zastosowaniem dwóch anod (Ryc. 3). Innym, akceptowalnym rozwiązaniem jest ograniczenie się do prowadzenia połowów wzdłuż jednego brzegu.

W średniej wielkości płytkich rzekach, o szerokości przekraczającej 10 m i głębokości poniżej 0,7 m, odławiając ryby metodą brodzenia w górę cieku, należy zastosować metodę „po-

łowów łączonych”. Jako jedno stanowisko połowowe łączymy razem kilka odcinków połowowych o łącznej powierzchni nie mniejszej niż 1000 m2. Odcinki te powinny być rozmieszczone proporcjonalnie do występujących w korycie rzeki siedlisk – czyli stref o zbliżonej głębokości, prędkości wody i rodzaju substratu dennego. Takie podejście umożliwia przeprowadzenie po-

łowów w zróżnicowanych siedliskach i uzyskanie reprezentatywnej próby zespołu ichtiofauny.

W rzekach, których głębokość przekracza 0,7 m, elektropołowy prowadzone są z łodzi, spływającej z nurtem rzeki wzdłuż jednego brzegu na odcinku 250–1000 m, zależnie od wielko-

ści rzeki. W podręczniku metody EFI+ (EFI+ Manual, 2009) sugerowane jest prowadzenie po-

łowu wzdłuż obu brzegów lub „połów łączony”, z powierzchni minimum 1000 m2, pokrywający zróżnicowane siedliska (Tab. 1). W przypadku wielkich rzek, o szerokości > 100 m, zasada wyznaczania stanowiska jako 10–20-krotności szerokości cieku nie może być stosowana ze wzglę-

dów praktycznych. Wymagana długość stanowiska dla tych rzek wynosi minimum 1000 m, przy czym powinno ono obejmować zróżnicowane siedliska, w tym połączone z rzeką starorzecza.

Ryc. 3. Schemat prowadzenia elektropołowów w zależności od głębokości i szerokości rzeki. A – głębokość powyżej 0,7 m – połów z łodzi; B – głębokość zróżnicowana, część koryta poniżej 0,7 m i szerokość powyżej 10 m – połów metodą mieszaną, dwie anody; C – głębokość do 0,7 m i szerokość 10–25 m – połów metodą brodzenia, dwie anody; D – głębokość do 0,7 m i szerokość do 15 m – połów metodą brodzenia, jedna anoda. Zaznaczono kierunek nurtu (strzałki białe) oraz kierunek przemieszczania się łowiącego (strzałki czarne) Zezwolenia wymagane do wykonania odłowów monitoringowych

W celu przeprowadzenia badań ichtiofauny niezbędne jest uzyskanie szeregu zezwoleń i zgód, przewidzianych w: Ustawie o rybactwie śródlądowym z dnia18 kwietnia 1985 r. (Dz. U.

z 2015 r., poz. 625 z późn. zm.), Ustawie o ochronie przyrody z dnia 16 kwietnia 2004 r. (Dz. U.

2015 poz. 1651. Z późn. zm.), Rozporządzeniu Ministra Środowiska w sprawie ochrony gatun-24

kowej zwierząt (Dz. U. z 2014 r. poz. 1348). Konieczne jest wystąpienie o wydanie stosownych dokumentów z odpowiednim wyprzedzeniem, ze względu na wymogi proceduralne poszczególnych urzędów. W praktyce starania o zezwolenia powinno rozpocząć się co najmniej na 3 miesiące przed planowanym terminem odłowów. W celu ustalenia właściwych organów, do których należy wystąpić o zezwolenia, konieczne jest określenie położenia każdego z planowa-nych stanowisk w granicach administracyjnych województwa, obwodu rybackiego oraz w odniesieniu do niektórych obszarowych form ochrony przyrody, jak parki narodowe i rezerwaty przyrody. W szczególności należy uzyskać następujące dokumenty:

 Decyzję marszałka województwa o zezwoleniu na przeprowadzenie odłowów monitoringowych w tym na odstępstwo od zakazu połowu ryb o wymiarach ochronnych, w okresie ochronnym oraz o ile jest to konieczne – od zakazu połowu w odległości mniejszej niż 50 m od budowli i urządzeń piętrzących wodę oraz w obrębie ochronnym;

 Decyzję Regionalnego Dyrektora Ochrony Środowiska (w przypadku programu monitoringu obejmującego teren kraju – Generalnego Dyrektora Ochrony Środowiska) o odstępstwie od zakazu umyślnego chwytania w stosunku do gatunków zwierząt objętych ochroną gatunkową (z wyszczególnieniem spodziewanych w odłowie chronionych gatunków ryb i minogów) oraz o ile stanowisko położone jest w rezerwacie przyrody – decyzję Regionalnego Dyrektora Ochrony Środowiska o zezwoleniu na wykonanie badań;

 Decyzję Ministra Środowiska zezwalającą na przeprowadzenie odłowów ichtiofauny na terenie parku narodowego;

 Zgodę rybackiego użytkownika obwodu rybackiego, w którym położone jest stanowisko na przeprowadzenie odłowów.

Przed przystąpieniem do odłowów konieczne jest również powiadomienie o ich dokład-nym terminie i miejscu właściwej jednostki Państwowej Straży Rybackiej, a także użytkownika rybackiego. Należy również powiadomić właściwą komendę Policji, zaś w przypadku prowadzenia badań w strefi e nadgranicznej – także odpowiednią jednostkę Straży Granicznej.

Po zakończeniu badań niezbędne jest przekazanie odpowiednich sprawozdań, na zasadach określonych w każdej z uzyskanych decyzji.

Sposób prowadzenia odłowu i zasady bezpieczeństwa

Do połowu metodą brodzenia sugeruje się użycie agregatu plecakowego o mocy do 1,8 kW, z zastosowaniem prądu dwupołówkowo wyprostowanego o napięciu 220 V i natężeniu 3–5 A, wyposażonego we włącznik bezpieczeństwa (Ryc. 4). Dopuszczalne jest również stosowanie atestowanych urządzeń do połowów ryb, zasilanych z akumulatora. Ręczną anodę tworzy okrągły kasar obszyty bezwęzłową siatką o oku 5 mm. Katodę stanowi pleciona linka miedziana o długości około 1 m (długość zmienna w zależności od przewodności wody).

25

Do połowu z łodzi wykorzystuje się agregat stacjonarny o mocy powyżej 1,8 kW, na-pięciu prądu stałego 150–300 V i natężeniu 3–5 A, wyposażony w jedną lub dwie anody oraz włącznik bezpieczeństwa (Ryc. 5). Anody stanowią okrągłe kasary obszyte bezwęzłową siatką o oku 5 mm. Katodę stanowi pleciona linka miedziana o długości około 2 m. Połów metodą brodzenia prowadzi się w zespole 4-osobowym, a połów z łodzi – w zespole 3- lub 5-osobowym, odpowiednio z wykorzystaniem jednej lub dwóch anod.

Do połowu metodą mieszaną wykorzystuje się agregat plecakowy albo stacjonarny znajdujący się na łodzi lub na brzegu rzeki. Możliwe jest prowadzenie odłowu z wykorzystaniem obydwu typów agregatów, przy czym jeden zespół łowi z łodzi, a drugi metodą brodzenia. Inna możliwość polega na wykorzystaniu anody podłączonej do agregatu stacjonarnego na łodzi lub na brzegu do połowu metodą brodzenia (przy odpowiedniej długości przewodu łączącego).

Ryc. 4. Plecakowy

agregat prądotwórczy

do połowów metodą

brodzenia

(fot. M. Adamczyk)

Ryc. 5. Stacjonarny

agregat prądotwórczy

do połowów z łodzi

(fot. M. Adamczyk)

26

Zespołem prowadzącym połowy musi kierować osoba posiadająca odpowiednie upraw-nienia w zakresie eksploatacji elektrycznych narzędzi połowu ryb, zgodnie z rozporządzeniem Ministra Rolnictwa z dn. 4 lutego 1980 r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy w rybactwie śródlądowym § 37 ust. 1 i 3 (Dz. U. 1980, nr 6, poz. 17). Podczas prowadzenia odłowu elektrycznego należy zachować szczególną ostrożność, a osoba obsługująca włącznik bezpieczeństwa powinna niezwłocznie przerwać połów w sytuacji zagrożenia. Nie wolno prowadzić elektropoło-wu w czasie opadów atmosferycznych. Łowiący metodą brodzenia przemieszczają się pod prąd rzeki, środkiem – na wąskich ciekach lub skosem od jednego brzegu do drugiego – na rzekach o większej szerokości, natomiast łowiący z łodzi prowadzą odłów spływając wolno z prądem rzeki (Ryc. 3). Podczas połowu należy obławiać zróżnicowane siedliska, z uwzględnieniem kryjówek ryb pod korzeniami drzew i kamieniami, płatów roślinności wodnej, odcinków o dnie żwirowym oraz odłożonych w zastoiskach nanosów mułu (Ryc. 6).

Ryc. 6. Połów metodą

brodzenia

z zastosowaniem

agregatu plecakowego

(fot. J. Szlakowski)

W skład niezbędnego wyposażenia zespołu połowowego, oprócz agregatów, wcho-

dzi następujący sprzęt: 1) samochód umożliwiający poruszanie się w terenie, z przyczepą do transportu łodzi, 2) stabilna i sterowna łódź, wykonana z tworzywa nie przewodzącego prądu, wyposażona w silnik oraz wiosło pychowe, 3) kasary do podbierania ryb obszyte siatką o oku 5 mm, z drzewcem z materiału nieprzewodzącego prądu, 4) pojemniki do przetrzymywania ryb (wiadra, kastry itp.), 5) odzież ochronna: gumowce, wodery lub spodniobuty, sztormiak, kami-zelki ratunkowe, rękawice gumowe (Ryc. 7). Poza tym wymagany jest sprzęt zapewniający moż-

liwość przeprowadzenia pomiarów ryb w warunkach przyżyciowych: zestaw napowietrzający (butla z tlenem, reduktor, rurki doprowadzające), miarka do pomiaru długości ryb (dokładność 1 mm), przenośna waga (dokładność 1 g), protokoły terenowe (Ryc. 8).

27

A

Ryc. 7. Zestaw

do transportu

łodzi (A) oraz

sprzęt przygotowany

do połowu z łodzi

z zastosowaniem

agregatu

stacjonarnego

wyposażonego

w dwie anody (B)

(fot. M. Adamczyk,

B

J. Szlakowski)

Wskazane jest posiadanie aparatury umożliwiającej wykonanie pomiarów: temperatury, natlenienia, przewodności właściwej, pH i prędkości wody, a także urządzenia GPS, dalmierza oraz aparatu fotografi cznego dla dokumentacji stanowiska. Łódź napędzana silnikiem spalino-wym z osobnym zbiornikiem paliwa powinna być dodatkowo wyposażona w gaśnicę proszko-wą ABC o wielkości napełnienia 2 kg. Szczegółowe wymagania dotyczące wyposażenia łodzi określa Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia 5 listopada 2010 r. w sprawie wymagań technicznych i wyposażenia statków żeglugi śródlądowej oraz upoważniania podmiotów do wykonywania przeglądów technicznych statków (Dz. U. 2010 nr 216 poz. 1423).

28

Analiza materiału biologicznego

Prace z materiałem biologicznym wykonywane są w warunkach przyżyciowych w terenie.

W celu zapewnienia maksymalnie wysokiej przeżywalności ryb niezbędne jest skompletowanie odpowiedniego sprzętu do napowietrzania wody (butla z tlenem wyposażona w reduktor i zestaw rurek rozprowadzających tlen do pojemników z rybami) (Ryc. 8). Konieczne jest również zapew-nienie odpowiedniej liczby osób do analizy połowu, co skraca czas przetrzymywania złowionych ryb. Wskazane jest unikanie prowadzenia odłowów w okresach o szczególnie wysokich tempera-turach, gdyż podwyższona temperatura wody zmniejsza rozpuszczalność tlenu i podnosi ryzyko śmiertelności ryb. Po zakończeniu połowu próbę ryb umieszcza się natychmiast w kastrach z natlenianą wodą i dokonuje ich sortowania na gatunki. Osoby prowadzące monitoring ichtiofauny, któ-

re nie posiadają wykształcenia ichtiologicznego powinny być przeszkolone w zakresie rozpozna-wania gatunków ryb. W przypadku wątpliwości, takich jak rozróżnianie młodocianych osobników blisko spokrewnionych gatunków (np. leszcz i krąp) można posłużyć się kluczami i podręcznikami do oznaczania gatunków ryb (Gąsowska 1962, Rolik, Rembiszewski 1987, Brylińska 2000). Następnie ryby są liczone, mierzone (długość całkowita – longitudo totalis, mierzona od czubka pyska do najdłuższego promienia płetwy ogonowej) z dokładnością do 1 mm i ważone (łącznie dla gatunku) z dokładnością do 1 g (Ryc. 8). W przypadku znacznej liczby ryb masowych gatunków dopuszcza się pomiar długości z dokładnością do 0,5 cm w losowo wybranej podpróbie. W tym celu należy zebrać wszystkie odłowione osobniki danego gatunku w jednym pojemniku i losowo pobrać podpróbę (co najmniej 30 ryb, nie mniej niż 10% odłowionych osobników). Pozostałe ryby są jedynie liczone, a wynik pomiarów jest ekstrapolowany z podpróby. Zbiorczo dane te wprowadza się też do protokołu terenowego dla potrzeb monitoringu (Tab. 2A). Natomiast do wprowadzania wyników szczegółowych pomiarów długości ryb służy odpowiedni protokół (Tab. 2C).

A

29

Ryc. 8. Pomiar długości

odłowionych ryb

w warunkach

przyżyciowych

na stanowisku

monitoringowym (A)

oraz stanowisko pomiaru

ryb z zestawem

napowietrzającym

wodę (B)

(fot. J. Szlakowski,

B M. Adamczyk)

W pierwszej kolejności należy wykonać pomiary gatunków ryb objętych ścisłą lub czę-

ściową ochroną gatunkową zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Środowiska z dnia 6 października 2014 r. w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt (Dz. U. z 2014 r. poz. 1348) oraz gatunków chronionych w ramach Sieci Natura 2000 wymienionych w załącznikach Dyrektywy Siedliskowej (Dyrektywa Rady 92/43/EWG z dnia 21 maja 1992).

Do gatunków prawnie chronionych w Polsce należą:

 jesiotr zachodni Acipenser sturio: ochrona ścisła;

 koza złotawa Sabanejewia aurata: ochrona ścisła, dyrektywa siedliskowa;

 strzebla błotna Eupallasella percnurus ( Eupalasella perenurus): ochrona ścisła, dyrektywa siedliskowa;

 głowacica Hucho hucho: ochrona ścisła – osobniki występujące w dorzeczu Dunaju;

 minóg morski Petromyzon marinus: ochrona ścisła;

 aloza Alosa alosa: ochrona częściowa;

 parposz Alosa fallax: ochrona częściowa;

 śliz pospolity Barbatula barbatula: ochrona częściowa;

 koza dunajska Cobitis elongatoides: ochrona częściowa;

 koza pospolita Cobitis taenia: ochrona częściowa, dyrektywa siedliskowa;

 piskorz Misgurnus fossilis: ochrona częściowa, dyrektywa siedliskowa;

 piekielnica Alburnoides bipunctatus: ochrona częściowa;

 brzanka Barbus peloponnesius ( B. carpthicus, B. meridionalis): ochrona częściowa, Barbus spp.: dyrektywa siedliskowa;

 ciosa Pelecus cultratus: ochrona częściowa – osobniki poza populacją Zalewu Wiślanego;

 różanka Rhodeus sericeus ( Rhodeus amarus): ochrona częściowa, dyrektywa siedliskowa;

 kiełb białopłetwy Romanogobio albipinnatus ( Gobio albipinnatus, Romanogobio vladykovi): ochrona częściowa, dyrektywa siedliskowa;

 kiełb Kesslera Romanogobio kessleri ( Gobio kesslerii): ochrona częściowa, dyrektywa siedliskowa;

30

 minóg ukraiński Eudontomyzon mariae: ochrona częściowa, dyrektywa siedliskowa;

 minóg rzeczny Lampetra fl uviatilis: ochrona częściowa, dyrektywa siedliskowa;

 minóg strumieniowy Lampetra planeri: ochrona częściowa, dyrektywa siedliskowa;

 głowacz białopłetwy Cottus gobio: ochrona częściowa, dyrektywa siedliskowa;

 głowacz pręgopłetwy Cottus poecilopus: ochrona częściowa;

 łosoś atlantycki Salmo salar: dyrektywa siedliskowa;

 lipień europejski Th

ymallus thymallus: dyrektywa siedliskowa;

 brzana Barbus barbus: dyrektywa siedliskowa;

 boleń Aspius aspius: dyrektywa siedliskowa.

Ponadto wskazane jest możliwie szybkie przeprowadzenie pomiarów innych gatunków wrażliwych na niedobory tlenu, jak: pstrąg potokowy Salmo trutta fario, troć wędrowna Salmo trutta trutta, troć jeziorowa Salmo trutta lacustris, sieja wędrowna Coregonus lavaretus, strzebla potokowa Phoxinus phoxinus, świnka Chondrostoma nasus, certa Vimba vimba, jelec Leuciscus leuciscus oraz gatunków drapieżnych, jak sandacz Sander lucioperca i szczupak Esox lucius. Jest to podyktowane potrzebą minimalizacji ryzyka pogorszenia kondycji lub śmiertelności ryb z gatunków chronionych i szczególnie cennych.

Po zakończeniu pomiarów ryby należy niezwłocznie uwolnić do rzeki, z której je odłowiono, z wyjątkiem gatunków obcych, wymienionych w Rozporządzeniu Ministra Środowiska z dnia 9 września 2011 r. w sprawie listy roślin i zwierząt gatunków obcych, które w przypadku uwolnienia do środowiska przyrodniczego mogą zagrozić gatunkom rodzimym lub siedliskom przyrodniczym (Dz.U. 2011, nr 210, poz. 1260). Ryb z inwazyjnych gatunków obcych, do których należą: trawianka ( Perccottus glenii), czebaczek amurski ( Pseudorasbora parva), sumik karłowaty ( Ameiurus nebulosus), babka bycza ( Neogobius melanostomus), babka szczupła ( Neogobius fl uviatilis), babka łysa ( Neogobius gymnotrachelus) i babka rurkonosa ( Proterorhinus marmoratus – obecnie opisywana jako Proterorhinus semilunaris) oraz pirania paku ( Piaractus brachypomus) nie wolno wprowadzać ponownie do środowiska. Powinny zostać one w sposób humanitarny uśmiercone.

Protokoły badań terenowych i studyjnych

Wyniki elektropołowu dostarczają jedynie części informacji niezbędnych dla dokonania oceny stanu ekologicznego stanowiska, z zastosowaniem wskaźnika ichtiologicznego EFI+PL

lub wskaźnika IBI_PL. Oprócz tego konieczne jest zebranie dodatkowych danych i parametrów, bezpośrednio na stanowisku oraz z wykorzystaniem map topografi cznych (w wersji papiero-wej lub cyfrowej, np. www.geoportal.gov.pl), Mapy Podziału Hydrografi cznego Polski (MPHP) i Atlasu Hydrografi cznego Polski (Czarnecka 2005).

Informacje charakteryzujące stanowisko połowowe oraz wyniki odłowu (gatunki, liczba i masa ryb), powinny być zapisywane w formularzach, których wzory zamieszczono poniżej (Tab. 2A, B, C).

31

Tab. 2A. Protokół nr 1 – służący gromadzeniu podstawowych danych do monitoringu rzek dla potrzeb oceny ich stanu ekologicznego na podstawie ichtiofauny

Protokół Nr 1

Zespół badawczy

Długość stanowiska (m)

Kod stanowiska

Strefa odławiania

Data połowu

Szerokość strefy połowu (m)

Godzina

Powierzchnia połowu (m2)

Rzeka

Sposób połowu

Recypient

Typ agregatu

Nazwa stanowiska

Moc agregatu (kW)

Długość geografi czna

Natężenie (A)

Szerokość geografi czna

Napięcie (V)

Czynniki fi zykochemiczne i morfologia rzeki na stanowisku

Struktura dna (naturalnie

Średnia głębokość koryta (cm)

dominujący substrat)

Średnia szerokość koryta (m)

Prędkość wody (ms-1)

Strefa przejściowa

Przewodność (μS cm-1)

Umocnienia brzegów (tak/nie)

Temperatura wody (°C)

Urozmaicenie dna

Bliskie otoczenie

(ocena w skali 1–3–5)

Dane ichtiologiczne

Liczba ryb

Liczba ryb

Masa

Masa

Lp.

Gatunek

≤150

Lp.

Gatunek

≤150

Łącznie

ryb (g)

Łącznie

ryb (g)

mm

mm

1

11

2

12

3

13

4

14

5

15

6

16

7

17

8

18

9

19

10

20

Uwagi (np. osobniki z anomaliami, hybrydy)

* liczba ryb o długości całkowitej ( l.t. ) mniejszej lub równej 150 mm LEGENDA DO PROTOKOŁU NR 1:

Zespół badawczy – np. nazwa ośrodka naukowego, nazwisko kierującego pracami; Kod stanowiska – kod do 15 znaków, rozpoczynający się od PL_M dla stanowisk monitoringowych lub od PL_R dla stanowisk referencyjnych np. PL_M8BIEB – stanowisko monitoringowe nr 8 na Biebrzy, PL_R1NARWAN tj. stanowisko referencyjne (R) nr 1 na Narwi w miejscowości Waniewo;

Data połowu wg formatu (dd/mm/rrrr);

32

Godzina – godzina rozpoczęcia połowu;

Rzeka – nazwa rzeki, na której usytuowano stanowisko połowu ryb, źródła: MPHP oraz Wykaz nazw wód płynących 2016;

Recypient – nazwa rzeki lub akwenu, do którego uchodzi badana rzeka źródła: MPHP oraz Wykaz nazw wód płynących 2016;

Nazwa stanowiska – opis miejsca połowu np. nazwa najbliższej miejscowości; Długość i szerokość geografi czna – na podstawie odczytu z map GPS (Global Positioning System), w systemie dziesiętnym;

Długość stanowiska – w metrach;

Strefa odławiana – zapis jaka strefa rzeki na stanowisku była odławiana (cała powierzchnia, jeden brzeg, albo dwa brzegi);

Szerokość strefy połowu – szerokość pasa odłowionego (średnia szerokość odławiana, z uwzględnieniem efektywnego zasięgu działania pola elektrycznego wokół anody), w metrach; Powierzchnia odławiana (m2) – wyliczona powierzchnia, na której dokonano połowu ryb; przy znanej długości i szerokości pasa łowienia na badanym stanowisku;

Sposób połowu – z łodzi, brodzenie lub mieszany;

Typ agregatu – agregat prądotwórczy stacjonarny bądź plecakowy;

Moc, Napięcie, Natężenie – parametry agregatu: moc wyrażona w kilowatach (kW), napięcie wyrażone w woltach (V) oraz natężenie wyrażone w amperach (A).

Czynniki fi zykochemiczne i morfologia rzeki na stanowisku:

Średnia głębokość koryta (cm) – zapis średniej głębokości koryta rzeki na badanym stanowisku wyliczonej na podstawie kilkunastu pomiarów cząstkowych, które mogą być dokonywane np. co 10 metrów na badanym stanowisku;

Średnia szerokość koryta (m) – wynik uśredniony z kilku pomiarów na stanowisku; Strefa przejściowa – w zapisie powinien się znaleźć krótki opis strefy przybrzeżnej (ripariowej), wraz z informacją o obecności drzew lub krzewów na brzegach rzeki;

Umocnienia brzegów – tak/nie;

Urozmaicenie dna (skala 1–3–5) – zróżnicowanie dna rzeki na stanowisku oceniane ekspercko w trzech wartościach, gdzie wartość 1 oznacza brak urozmaicenia dna, wartość 3 oznacza średnio urozmaicone dno, wartość 5 oznacza duże urozmaicenie;

Struktura dna (naturalnie dominujący substrat) – pierwotna struktura dna rzeki (ocena ekspercka w oparciu o stan aktualny i widoczne przekształcenia antropogeniczne) na stanowisku, wg kategorii: Muł/glina (granulacja: <0,2 mm); Piasek: (0,2–2,0 mm); Żwir/kamienie (2–200 mm); Głazy (>200 mm);

Prędkość wody (m/s) – zapis sporządzony na podstawie uśrednionych kilku pomiarów; Przewodność (mS/cm3) – przewodność wody na stanowisku pomiar w terenie, za pomocą kon-duktometru;

Temperatura wody – temperatura wody na stanowisku, w °C, dokładność do 0,1°C; Bliskie otoczenie – opis okolicy w promieniu 100 m od brzegu rzeki na stanowisku wg następu-jących kategorii: 1) las, 2) łąki, 3) pola, 4) stawy, 5) zabudowa/drogi.

33

DANE ICHTIOLOGICZNE:

Gatunek – nazwa gatunkowa, według zamkniętej listy (Tab. 3), preferowany zapis nazwy łacińskiej; Liczba ryb – liczba osobników łącznie dla gatunku oraz w klasie długości całkowitej ( longitudo totalis – l.t. ) mniejszej lub równej 150 mm;

Masa ryb (g) – łącznie dla gatunku, pomiar z dokładnością do 1 g;

Uwagi – miejsce na dodatkowe informacje dotyczące obecności osobników z anomaliami lub hybryd oraz charakterystyki stanowiska i warunków połowu.

Tab. 2B. Protokół nr 2 – służący gromadzeniu podstawowych danych abiotycznych o badanej rzece Protokół Nr 2

Dane geografi cznego usytuowania stanowiska

Kod stanowiska

Rzeka

Długość geografi czna

Szerokość geografi czna

Nazwa stanowiska – miejscowość, wieś itp.

Kod JCWP rzeki

Kod PPK

Rzędowość rzeki

Województwo

Kod ekoregionu

Czynniki abiotyczne

Wysokość n.p.m.

Typ abiotyczny JCWP

Typ geologiczny rzeki

Geomorfologia rzeki

Odległość stanowiska od źródła rzeki (km)

Wielkość dorzecza

Klasa wielkości dorzecza

Spadek na stanowisku (‰)

Obecność jezior naturalnych powyżej stanowiska

Zakłócenia przepływu naturalnego (tak/nie)

LEGENDA DO PROTOKOŁU NR 2:

Dane geografi cznego usytuowania stanowiska:

Kod stanowiska,Rzeka, Długość i szerokość geografi czna,Nazwa stanowiska – zgodnie z protokołem nr 1;

Kod JCWP rzeki – według zestawienia kodów JCWP (wykaz dostępny pod adresem: www.kzgw.gov.pl/fi les/fi le/Programy/PWSK/PWSK_zalacznik_1.xls);

Kod PPK – kod punktów pomiarowo-kontrolnych, wg PMŚ;

34

Rzędowość rzeki – według klasyfi kacji krajowej (Czarnecka 2005); Województwo – nazwa województwa, na terenie którego znajduje się stanowisko badawcze; Kod ekoregionu – zapis liczbowy: 9 – Wyżyny Centralne, 10 – Karpaty, 14 – Niziny Centralne (ekoregion rozszerzony o prawobrzeżną część zlewni Wisły, oraz zlewnie Niemna i Pregoły w granicach Polski).

Czynniki abiotyczne:

Wysokość n.p.m. – wysokość, na której znajduje się stanowisko (w metrach) odczytana z map

– np. www.geoportal.gov.pl;

Typ abiotyczny JCWP – klasyfi kacja do jednego z 26 typów lub typ nieokreślony (0) – według rozporządzenia (Dz. U. 2011, nr 258 poz. 1549);

Typ geologiczny rzeki – calcareous (węglanowa), organic (organiczna), siliceous (krzemianowa); Geomorfologia rzeki – ukształtowanie i przebieg doliny rzecznej: rzeka: 1) Sinusoidalna, 2) Meandrująca regularnie, 3) Silnie meandrująca, 4) Warkoczowa, 5) Naturalnie prosta; Odległość stanowiska od źródła rzeki (km) – odległość w kilometrach, w jakiej znajduje się stanowisko od źródła (źródeł) badanej rzeki, według map, np. Atlasu podziału hydrografi cznego Polski (Czarnecka 2005), MPHP;

Wielkość dorzecza – powierzchnia obszaru dorzecza powyżej stanowiska, w km2, na podstawie Atlasu podziału hydrografi cznego Polski (Czarnecka 2005);

Klasa wielkości dorzecza – do 100 km2, 100–1000 km2, 1000–10 000 km2, powyżej 10 000 km2; Spadek (‰) – liczony jako różnica wysokości podzielona przez długość cieku, dla odcinka rzeki (1 km – dla rzek o zlewni do 100 km2, 5 km – od 100 do 1000 km2, 10 km – powy-

żej 1000 km2) obejmującego stanowisko, na podstawie odczytu z map topografi cznych

– np. www.geoportal.gov.pl;

Obecność jezior naturalnych powyżej stanowiska – tak/nie;

Zakłócenia przepływu naturalnego – tak/nie.

Tab. 2C. Protokół nr 3 – służący gromadzeniu danych o długości i masie osobników ryb odłowionych na stanowisku monitoringowym.

Data …………………

Rzeka …………..…………………

Stanowisko………………………

Uwagi ……………………….…………………………………………………………………………………………

Gatunek

Lp.

L.t. (cm)

M (g)

Gatunek

Lp.

L.t. (cm)

M (g)

35

LEGENDA DO PROTOKOŁU NR 3:

Data, Rzeka, Stanowisko – jak w protokole nr 1;

Uwagi – np. dotyczące pomiarów w podpróbie (łączna liczba ryb, wielkość podpróby); Gatunek – nazwa gatunkowa, według zamkniętej listy (Tab. 3), preferowany zapis nazwy łaciń-

skiej;

Lp. – kolejny numer osobnika z danego gatunku;

L.t. (cm) – długość całkowita ( longitudo totalis) w cm, mierzona od końca pyska do najdłuższego promienia płetwy ogonowej;

M (g) – masa osobnika w gramach (opcjonalnie).

Tab. 3. Lista nazw gatunków uwzględnianych przez program obliczający wskaźnik EFI+IBI_PL. Wymieniono gatunki rodzime i obce występujące w Polsce. Nazwy łacińskie wg EFI+ Manual 2009 – akceptowane przez program obliczający wskaźniki EFI+IBI_PL

Nazwa łacińska

Nazwa polska

Nazwa łacińska

Nazwa polska

Abramis ballerus

rozpiór

Lepomis gibbosus

bass słoneczny

Abramis bjoerkna

krąp

Leucaspius delineatus

słonecznica

Abramis brama

leszcz

Leuciscus cephalus

kleń

Abramis sapa

sapa

Leuciscus idus

jaź

Acipenser oxyrinchus

jesiotr ostronosy

Leuciscus leuciscus

jelec

Acipenser sturio

jesiotr zachodni

Lota lota

miętus

Alburnoides bipunctatus

piekielnica

Misgurnus fossilis

piskorz

Alburnus alburnus

ukleja

Neogobius fl uviatilis

babka szczupła

Alosa alosa

aloza

Neogobius gymnotrachelus

babka łysa

Alosa fallax

parposz

Neogobius melanostomus

babka bycza

Ameiurus melas

sumik czarny

Oncorhynchus mykiss

pstrąg tęczowy

Ameiurus nebulosus

sumik karłowaty

Oreochromis niloticus

tilapia

Anguilla anguilla

węgorz

Osmerus eperlanus

stynka

Aspius aspius

boleń

Pelecus cultratus

ciosa

Barbatula barbatula

śliz

Perca fl uviatilis

okoń

Barbus barbus

brzana

Perccottus glenii

trawianka

Barbus cyclolepis

brzana karpacka

Petromyzon marinus

minóg morski

Barbus meridionalis

brzanka

Phoxinus phoxinus

strzebla potokowa

Barbus peloponnesius

brzanka

Platichthys fl esus

stornia

Barbus petenyi

brzanka

Proterorhinus semilunaris

babka rurkonosa

Carassius auratus

karaś złocisty

Pseudorasbora parva

czebaczek amurski

Carassius carassius

karaś pospolity

Pungitius pungitius

cierniczek

Carassius gibelio

karaś srebrzysty

Rhodeus amarus

różanka

Chondrostoma nasus

świnka

Romanogobio vladykovi

kiełb białopłetwy

Clarias gariepinus

sumik afrykański

Rutilus rutilus

płoć

Cobitis taenia

koza

Sabanejewia aurata

koza złotawa

36

Nazwa łacińska

Nazwa polska

Nazwa łacińska

Nazwa polska

Coregonus albula

sielawa

Salmo salar

łosoś atlantycki

Coregonus lavaretus

sieja

Salmo trutta fario

pstrąg potokowy

Coregonus peled

peluga

Salmo trutta lacustris

troć jeziorowa

Cottus gobio

głowacz białopłetwy

Salmo trutta trutta

troć wędrowna

Cottus poecilopus

głowacz pręgopłetwy

Salvelinus alpinus

palia

Ctenopharyngodon idella

amur biały

Salvelinus fontinalis

pstrąg źródlany

Cyprinus carpio

karp

Sander lucioperca

sandacz

Esox lucius

szczupak

Scardinius erythrophthalmus wzdręga

Eudontomyzon mariae

minóg ukraiński

Silurus glanis

sum

Eupallasella perenurus

strzebla błotna

Th

ymallus thymallus

lipień

Gasterosteus aculeatus

ciernik

Tinca tinca

lin

Gobio gobio

kiełb

Umbra krameri

muławka bałkańska

muławka

Gobio kesslerii

kiełb Kesslera

Umbra pygmaea

wschodnioamerykańska

Gymnocephalus cernuus

jazgarz

Vimba vimba

certa

Hucho hucho

głowacica

Hypophthalmichthys

molitrix

tołpyga biała

Lampetra fl uviatilis

minóg rzeczny

Lampetra planeri

minóg strumieniowy

* gatunki obce wyróżniono pogrubioną czcionką

PRACE KAMERALNE

Zgromadzone i zapisane w protokołach nr 1 i nr 2 dane dotyczące struktury gatunkowej i wielkościowej zespołów ichtiofauny oraz parametrów środowiskowych stanowią informacje niezbędne do oceny stanu ekologicznego rzek z zastosowaniem wskaźników ichtiologicznych oraz do wypełnienia bazy danych.

Wypełnianie pliku wejściowego aplikacji obliczeniowej wskaźnika EFI+IBI_PL

Zgromadzone w protokołach informacje wprowadzane są do podstawowego arkusza wej-

ściowego. Sposób wprowadzania danych do arkusza wejściowego programu EFI+IBI_PL (plik_wsadowy.xls, arkusz „Wsadowy”) oraz ich format przedstawiono w Tab. 4. Część parametrów zawiera zamkniętą listę zmiennych, co ułatwia prawidłowe wprowadzenie danych. Dotyczy to w szczegól-ności parametrów uwzględnianych przez wskaźniki ichtiologiczne, które muszą być wprowadzone w formie odczytywanej przez oprogramowanie – niewłaściwe wprowadzenie danych skutkuje ko-munikatem o błędzie. Zamknięte listy parametrów znajdują się w drugim arkuszu pliku wejściowego (plik_wsadowy.xls, arkusz „Kody”). W podstawowym pliku wejściowym dane wprowadzane są w ten sposób, że jeden wiersz odpowiada jednemu gatunkowi ryb zarejestrowanemu na danym stanowisku, dane charakteryzujące stanowisko kopiowane są w tylu wierszach, ile gatunków za-rejestrowano. W zbiorczej wynikowej bazie Access taki układ danych występuje w tabeli „Gatunek”, natomiast w tabeli „Stanowisko” jednemu wierszowi odpowiadają dane z jednego stanowiska.

Dane do arkusza podstawowego wprowadza się zasadniczo zgodnie z formatami zalecony-mi w podręczniku metody EFI+ (EFI+ Manual, 2009), z uwzględnieniem modyfi kacji związanych ze specyfi ką warunków rzek Polski (Adamczyk i in. 2013). Modyfi kacje te dotyczą w szczególności:

 Przypisania całego obszaru Polski do trzech ekoregionów (Karpaty, Równiny Centralne, Wyżyny Centralne), z wyłączeniem wyróżnionego przez Illiesa (1978) ekoregionu Równiny Wschodnie, którego obszar w Polsce obejmuje prawobrzeżną część zlewni Wisły oraz niewielkie dorzecza Niemna i Pregoły. Ze względów praktycznych, związanych z podobieństwem ichtiofauny (Backiel i in. 2000), należy włączyć ten obszar do ekoregionu Równin Centralnych.

 Przypisania niewielkiego obszaru dorzecza Dniestru (w Polsce zlewnia rzek Strwiąż i Mszanka) do dorzecza Wisły, w związku z brakiem dorzecza Dniestru w opcjach wyboru programu EFI+. Jest to uzasadnione, ze względu na zbliżoną strukturę zespołów ryb tych dorzeczy (Kukuła i Bylak 2010).

 Nazwy gatunkowe ryb (w języku łacińskim) wprowadza się zgodnie z zamkniętym wy-kazem podanym w tabeli 3.

Po wprowadzeniu do podstawowego arkusza wejściowego (plik_wsadowy.xls) kompletu danych aplikacja programu EFI+IBI_PL eksportuje zmienne do modułu obliczeniowego pro-38

gramu EFI+ lub programu IBI_PL oraz przenosi zawarte w arkuszu wejściowym informacje do odpowiednich kolumn bazy danych. Oprócz podstawowego arkusza wejściowego konieczne jest wypełnienie dodatkowego arkusza wejściowego dotyczącego ryb wędrownych, w osobnym pliku (plik_IRS_D.xls). W arkuszu tym dla każdego stanowiska wprowadzane są podstawowe dane (kod stanowiska, współrzędne geografi czne, nazwa stanowiska, nazwa rzeki, data połowu oraz typ abiotyczny rzeki – w identycznej kolejności stanowisk jak w arkuszu podstawowym) a na-stępnie wypełniane są pola z informacją o historycznym i aktualnym występowaniu ryb dwuśrodowiskowych (Tab. 5). Informacje te uzyskuje się z literatury (Świerzowski 1975, Brylińska 2000, Wiśniewolski i Engel 2006, Błachuta i in. 2010) i innych dostępnych źródeł, w tym danych od rybackich użytkowników wód, dotyczących np. zarybień gatunkami dwuśrodowiskowymi. Dane o historycznym zasięgu części gatunków dwuśrodowiskowych (jesiotr, łosoś, troć wędrowna, certa, sieja wędrowna, węgorz) są dobrze udokumentowane w cytowanej wyżej literaturze, jednak dla takich gatunków jak np. minóg rzeczny i morski, aloza, parposz informacje te są mniej precyzyjne i często konieczne jest sięgniecie do bardziej specjalistycznej literatury, lub informacji ze źródeł

lokalnych (np. okręgi PZW, rybacy zawodowi). Ogólna zasada, przyjęta dla potrzeb monitoringu zakłada, że jeśli badana rzeka znajduje się w historycznym zasięgu gatunku i występują w niej, lub w jej dopływach powyżej stanowiska dogodne tarliska (np. odcinki o dnie żwirowym i chłodnej wodzie w przypadku ryb łososiowatych, minogów i certy) lub żerowiska (jeziora – w przypadku węgorza), to gatunek należy uznać za obecny historycznie w badanej rzece. Z kolei gatunek na-leży uznać za obecny aktualnie, jeśli istnieją dane o jego wstępowaniu do badanej rzeki w celu wędrówki na tarliska lub żerowiska albo o występowaniu naturalnego rozrodu w zlewni powyżej stanowiska. Jeśli gatunek anadromiczny (rozradzający się w rzece) występuje współcześnie głównie dzięki zarybieniom, to należy uważać go za aktualnie obecny jeżeli ma on możliwość dotarcia do morza i powrotu na tarliska zlokalizowane w zlewni badanej rzeki. O aktualnym występowaniu gatunku decyduje więc praktycznie drożność szlaku migracyjnego między badanym odcinkiem rzeki a morzem oraz zachowanie przynajmniej części potencjalnych tarlisk w zlewni rzeki powyżej stanowiska. W odniesieniu do węgorza, który jest gatunkiem katadromicznym (rozradzającym się w morzu) dopuszcza się uznanie gatunku za aktualnie obecny nawet przy braku drożności szlaku migracyjnego dla osobników wstępujących. Warunkiem jest, aby węgorz występował licznie w zlewni badanej rzeki dzięki systematycznym zarybieniom oraz by przynajmniej część osobników miała możliwość odbycia wędrówki tarłowej do morza, co przyczynia się do zachowania światowej populacji tego gatunku (Szlakowski i in. 2013).

Informacje dotyczące występowania ryb dwuśrodowiskowych służą obliczeniu wskaź-

nika D, wykorzystywanego przy ocenie rzek należących do typów abiotycznych nr 0–21 i 26.

Aplikacja programu EFI+IBI_PL oblicza wartość wskaźnika diadromicznego (D) i przenosi wynik do odpowiedniej kolumny arkusza „Stanowisko” w bazie danych Access. Dla typów nr 23, 24, 25 (rzeki organiczne i śródjeziorne), w których ryby wędrowne odgrywają mniejszą rolę, wskaźnika D nie oblicza się. Dla stanowisk, dla których wskaźnik D nie jest obliczany w arkuszu wsadowym (plik_IRS_D.xls) wprowadza się „Brak danych” dla wszystkich gatunków ryb wędrownych.

39

Tab. 4.

Parametry wejściowe oraz dane połowowe niezbędne do wypełnienia arkusza wejściowego (plik_wsadowy.xls) oraz obliczenia wartości wskaźników EFI+PL i IBI_PL. Parametry obligatoryjne dla obliczenia wskaźnika pogrubiono

Baza

Parametr

Zakres wartości

Opis

EFI+PL

IBI_PL

danych

Lp.

1 do n

Kolejny nr wiersza

Tak

Nie

Nie

NR

SM1 do SMn

Kolejny numer stanowiska

Tak

Nie

Nie

Kod do 15 znaków

rozpoczynający się od PL_M

Kod_stan

Wolne pole tekstowe

dla stanowisk onitoringowych

Tak

Tak

Tak

lub od PL_R dla stanowisk

referencyjnych

Wartość w stopniach

Dług_geogr_ E

14.070000–24.080000

Tak

Tak

Tak

i dziesiętnych, układ WGS 84

Wartość w stopniach

Szer_ geogr_N

49.000000–4.500000

Tak

Tak

Tak

i dziesiętnych, układ WGS 84

Np. nazwa najbliższej

Nazwa_stanowiska

Wolne pole tekstowe

Tak

Tak

Tak

miejscowości

Rzeka

Wolne pole tekstowe

Nazwa badanej rzeki

Tak

Tak

Tak

Rzędowość

1 do n

Wg Czarnecka 2005

Tak

Nie

Nie

Kod jednolitej części wód

Kod_JCWP

Lista zamknięta

Tak

Nie

Nie

powierzchniowych

Kod punktu pomiarowo-

Kod_ppk

Lista zamknięta

Tak

Nie

Nie

-kontrolnego

Nazwy 16 województw,

Województwo

Lista zamknięta

Tak

Nie

Nie

wielkie litery

Kategoria JCWP:

NAT – naturalna,

HMWB

Lista zamknięta

Tak

Nie

Nie

HMWB – silnie zmieniona,

AWB – sztuczna

Wg rozporządzenia (Dz. U.

Typ_abiotyczny

0–26

Tak

Tak

Tak

2011, nr 258 poz. 1549)

Typ geologiczny rzeki:

calcareous, siliceous, calcareous – wapienna,

Typ_geologiczny

Tak

Nie

Nie

organic

siliceous – krzemianowa,

organic – organiczna

Nazwa rzeki lub akwenu, do

Recypient

Wolne pole tekstowe

Tak

Nie

Nie

którego uchodzi badana rzeka

Główne dorzecza rzek Polski:

Morze Bałtyckie (wybrzeże

Dorzecze

Lista zamknięta

Tak

Tak

Nie

kontynentalne), Wisła, Odra,

Dunaj, Niemen, Łaba

Dostępne opcje wyboru:

9 – Wyżyny Centralne,

Ekoregion

9, 10, 14

Tak

Tak

Nie

10 – Karpaty, 14 – Równiny

Centralne

Dz.

1 do 31

Data połowu

Tak

Tak

Tak

M-c

1 do 12

Data połowu

Tak

Tak

Tak

Rok

4 cyfry

Data połowu

Tak

Tak

Tak

40

Baza

Parametr

Zakres wartości

Opis

EFI+PL

IBI_PL

danych

Mierzona wzdłuż rzeki

w oparciu o mapy 1:25 000

Odleg_ od_źródeł_km

1,00–1100,00

lub z Atlasu Hydrologicznego

Tak

Tak

Nie

Polski IMGW (Czarnecka

2005)

Wys. n.p.m_m

-2,0–2500,0

Wysokość stanowiska

Tak

Tak

Tak

Pomiar w czasie odłowu,

Szer_rzeki_m

0,00-n

zwykle jesienią, przy niskim

Tak

Tak

Nie

stanie wód, format liczbowy

Obecność zbiorników

zaporowych powyżej

Tak / Nie / Brak

Zbiorniki_pow.

stanowiska, mogących

Tak

Nie

Nie

danych

potencjalnie wpływać na

ichtiofaunę

Obecność jezior powyżej

Tak / Nie / Brak

stanowiska, mogących

Jeziora_pow.

Tak

Tak

Tak

danych

potencjalnie wpływać

na ichtiofaunę

Informacja w 5 kategoriach

do wyboru: Sinusoidalna,

Meandrująca regularnie,

Silnie meandrująca,

Typ_geomorfologiczny

Lista zamknięta

Warkoczowa, Naturalnie

Tak

Tak

Nie

prosta; dane na podstawie

obserwacji w terenie

i map, dla segmentu rzeki

obejmującego stanowisko.

Dawna_dolina_

Tak / Nie / Brak

Czy występuje lub

Tak

Tak

Nie

zalewowa

danych

występowała dolina zalewowa

Informacja w 3 kategoriach.

Deszczowe,

Źródło_zasilania_w_

W Polsce przeważa typ

Śniegowe, Wody

Tak

Tak

Nie

wodę

zasilania deszczowy, pozostałe

podziemne

mogą występować lokalnie

Czy występują zakłócenia

Tak / Nie / Brak

Zakłócenia_przepływu

przepływu związane

Tak

Nie

Nie

danych

z działalnością człowieka

Dorzecze_km2

1,00–200000,00

1,00–200000,00

Tak

Tak

Tak

Średnia roczna temperatura

Śred_rocz_temp_

powietrza w °C z ostatnich

od -5,00 do 15,00

Nie

Tak

Nie

powietrza_°C

10 lat. Dane z najbliższego

punktu pomiarowego IMGW

Średnia miesięczna

temperatura powietrza w °C

Śred_temp_powietrza_

od -15,00 do 5,00

dla stycznia.

Nie

Tak

Nie

styczeń

Dane z najbliższego punktu

pomiarowego IMGW

Średnia miesięczna

temperatura powietrza w °C

Śred_temp_powietrza_

od 5,00 do 25,00

dla lipca.

Nie

Tak

Nie

lipiec

Dane z najbliższego punktu

pomiarowego IMGW

41

Baza

Parametr

Zakres wartości

Opis

EFI+PL

IBI_PL

danych

0,00–30,00;

Temperatura wody

Temp_wody

Tak

Nie

Nie

Brak danych

na stanowisku w °C

Długość odłowionego odcinka

Dług_stan_m

100–2000

Tak

Nie

Nie

rzeki

cała szerokość;

1 brzeg;

2 brzegi;

Strefa_połowu

nurt;

Strefa rzeki objęta połowem

Tak

Nie

Nie

nurt, 1 brzeg;

nurt, 1 brzeg,

starorzecze

Szer_strefy_połowu_m

0,1–50,0

Szerokość strefy odławianej

Tak

Nie

Nie

Długość stanowiska ×

Pow_połowu_m2

100–100000

Tak

Tak

Tak

szerokość strefy połowu

0–500,

Średnia głębokość strefy

Śred_głęb_cm

Tak

Nie

Nie

Brak danych

odławianej

Pierwotny spadek liczony

jako różnica wysokości

Spadek_‰

0,001–200,000

podzielona przez długość

Tak

Tak

Nie

cieku, dla segmentu rzeki

obejmującego stanowisko

Koryto

Umiejscowienie_

Położenie stanowiska

Starorzecze

Tak

Tak

Nie

stanowiska

w przekroju doliny rzeki

Mieszane

Tak / Nie / Brak

Czy występują umocnienia

Umocnienia_brzegu

Tak

Nie

Nie

danych

brzegów

Tak / Nie / Brak

Czy występują drzewa

Drzewa

Tak

Nie

Nie

danych

ocieniające rzekę

Tak / Nie / Brak

Czy występują krzewy

Krzewy

Tak

Nie

Nie

danych

nadbrzeżne

1 – mało zróżnicowane,

Dno_

1–3–5,

3 – średnio zróżnicowane,

Tak

Nie

Nie

urozmaicenie_1–3–5

Brak danych

5 – bardzo zróżnicowane

Organiczny

Granulacja: Muł/glina:

Muł/glina

<0,2 mm, Piasek: 0,2–2,0 mm,

Struktura_dna

Piasek

Tak

Tak

Tak

Żwir/kamienie: 2–200 mm,

Żwir/kamienie

Głazy: >200 mm

Głazy

0,00–10,00, brak

Prędkość wody mierzona

V_przepływu_m/s

Tak

Nie

Nie

danych

na stanowisku

Przewodność elektrolityczna

Przewodność_μS/cm

Liczbowy

Tak

Nie

Nie

wody mierzona na stanowisku

Otoczenie stanowiska

Bliskie_otoczenie

Lista zamknięta

– pokrycie terenu: las, łąki,

Tak

Nie

Nie

pola, stawy, zabudowa/drogi

Zespół_badawczy

Wolne pole tekstowe

Skrócona nazwa zespołu

Tak

Nie

Nie

Stacjonarny,

Typ_agregatu

Typ agregatu

Tak

Nie

Nie

Plecakowy

Moc_kW

1,0–10,0

Moc agregatu

Tak

Nie

Nie

42

Baza

Parametr

Zakres wartości

Opis

EFI+PL

IBI_PL

danych

Amper

1,0–15,0

Natężenie prądu

Tak

Nie

Nie

Volt

12–1000

Napięcie prądu

Tak

Nie

Nie

Sposób prowadzenia połowu:

Sposób_łowienia

Lista zamknięta

Tak

Tak

Tak

brodzenie, łódź, mieszany

Lista zamknięta,

Gatunek

Lista gatunków patrz Tab. 3

Tak

Tak

Tak

brak ryb, brak wody

Liczba złowionych ryb danego

Osobn

Liczbowy

Tak

Tak

Tak

gatunku

Masa złowionych ryb danego

Masa_g

Liczbowy

Tak

Nie

Nie

gatunku

Liczba złowionych ryb danego

Osobn_≤150_mm

Liczbowy

Tak

Tak

Nie

gatunku l.t. ≤150 mm

Liczba złowionych ryb danego

Osobn_>150_mm

Liczbowy

Tak

Tak

Nie

gatunku l.t. > 150 mm

Liczba złowionych ryb

Ryby_z_ anomaliami_

Liczbowy

danego gatunku wykazujących

Tak

Nie

Tak

hybrydy_Osobn

anomalie lub hybryd

Tab. 5. Informacja o historycznym i współczesnym występowaniu gatunków dwuśrodowiskowych w Polsce.

Podstawa obliczenia wskaźnika D

Nazwa gatunkowa

Obecny historycznie

Obecny aktualnie

Acipenser sturio /Acipenser oxyrinchus

Alosa alosa

Alosa fallax

Anguilla anguilla

Lampetra fl uviatilis

Petromyzon marinus

(Tak, Nie, Brak danych)

(Tak, Nie, Brak danych)

Osmerus eperlanus

Salmo salar

Salmo trutta trutta

Platichthys fl esus

Coregonus spp. diadr. form

Vimba vimba

Obliczenia wskaźników i arkusz bazodanowy

Aplikacja programu EFI+IBI_PL wymaga komputera wyposażonego w program MS

Offi

ce 2007, lub nowszy. Program wymaga także obecności „Net framework 4.0”, platformy pro-gramistycznej Microsoft , obejmującej środowisko uruchomieniowe ( Common Language Runtime

– CLR) oraz biblioteki klas dostarczające standardowej funkcjonalności dla aplikacji. Instalator on-line dla tego oprogramowania dostępny jest w załączonym katalogu „InstalacjaEFI+IBI_PL”

– plik: dotNetFx40_Full_setup.exe. Aplikacja programu EFI+IBI_PL dostępna jest w wersji 43

32- i 64-bitowej. Aby zainstalować aplikację obliczeniową z modułami wskaźników EFI+PL, IBI_PL i IRS_D z uzyskanej z GIOŚ płyty CD (lub innego nośnika danych) należy postępować według podanego niżej schematu:

1) zainstalować środowisko języka R (plik: R-3.0.1-win.exe),

2) skopiować pliki programu z płyty CD z katalogu „Narzędzie Bazodanowe” na dysk komputera do katalogu: C:\EFI+IBI,

3) utworzyć skrót na pulpicie do programu EFI+IBI_PL.exe,

4) wynikowa baza danych w formacie Access wypełniana jest w podanym wyżej katalogu na dysku C komputera (na którym zainstalowany jest system operacyjny) jako plik „EFI.accdb”,

5) po instalacji programu baza znajduje się w wersji wyjściowej (pustej) i zostaje wypeł-

niona przez aplikację EFI+IBI_PL na podstawie pliku wsadowego, przy czym program pozostawia kopię pustej bazy danych (plik: EFI.kopia.accdb),

6) do programu załączony jest również podstawowy plik wsadowy w formacie MS Excel

– w wersji pustej (plik_wsadowy.xls) oraz wsadowy plik dla obliczania wskaźnika D

(plik_IRS_D.xls).

Wprowadzenie danych wejściowych wymaga użycia pola „Otwórz plik wsadowy”

(Ryc. 9) w oknie dialogowym programu, po czym należy wybrać wypełniony uprzednio plik wsadowy. Następnie aplikacja obliczeniowa EFI+IBI_PL generuje wyniki skryptu EFI+PL, w formie arkusza MS Excel zawierającego podstawowe parametry stanowiska oraz szereg zmiennych składowych oceny EFI+PL i komunikat „Sukces !”. Jeżeli w pliku wsadowym znajdują się błędy – zamiast komunikatu „Sukces !” pojawia się odpowiedni komunikat z opisem błędu.

Kolejnym krokiem jest użycie pola „Otwórz plik IRS D”, w celu obliczenia wskaźnika dla ryb dwuśrodowiskowych, przez wybranie wypełnionego uprzednio arkusza: „plik_IRS_D.xls”.

Następnie należy wybrać opcję „Zapisz do bazy”, co spowoduje przeniesienie informacji z pliku wsadowego oraz wyników obliczeń wskaźników EFI+PL, IBI_PL i D do odpowiednich pól bazy danych. Jeśli nie występują błędy pojawia się komunikat „Sukces !”.

Do części wynikowej Tabeli „Stanowisko” w bazie danych aplikacja obliczeniowa przenosi dane z pliku wsadowego, a także szereg parametrów stanowiących wynik oceny oraz niezbędnych do jego interpretacji. W kolejnych kolumnach (Tab. 7) są to:

1) liczba gatunków ryb stwierdzonych na stanowisku;

2) liczba ryb złowionych na stanowisku;

3) masa ryb złowionych na stanowisku;

4) udział (%) gatunków wrażliwych, charakterystycznych dla rzek z dominacją ryb łososiowatych (Procent_ST-Species – Tab. 6);

5) propozycja klasyfi kacji stanowiska do rzek z dominacją ryb łososiowatych lub karpiowatych (Proponowana_kategoria_rzeki);

6) informacja o weryfi kacji kategorii rzeki na podstawie udziału gatunków z grupy ST-species oraz parametrów abiotycznych (spadek, rodzaj substratu dennego), nato-44

Ryc. 9. Okno aplikacji

EFI+IBI_PL

z polami wyboru

do obsługi programu

(fot. J. Ligęza)

miast w przypadku, gdy proponowana kategoria rzeki jest prawidłowa – w kolumnie tej wprowadzana jest wartość „NA” ( not applicable);

7) wynik wskaźnika obliczony jako średnia z metryk charakterystycznych dla rzek z dominacją ryb łososiowatych (Wartosc_EFIplus_pl_Salmonid);

8) wynik wskaźnika obliczony jako średnia z metryk charakterystycznych dla rzek z dominacją ryb karpiowatych (Wartosc_EFIplus_pl_Cyprinid);

9) kolejna kolumna zawiera klasę stanu/potencjału ekologicznego (Klasa_EFIplus_pl).

Klasa ta określana jest przez program obliczający wskaźnik na podstawie przedziałów wartości zgodnych z proponowaną klasyfi kacją stanowiska do rzek typu Salmonid lub Cyprinid. W przypadku rzek typu Cyprinid – przedziały są zróżnicowane tak-

że ze względu na metodę połowu: brodzenie (w tym metoda mieszana) lub połów z łodzi (Tab. 8). Przypisanie stanowiska do kategorii rzek z dominacją ryb łososiowatych Salmonid lub rzek z dominacją ryb karpiowatych Cyprinid przez wskaźnik EFI+ wymaga weryfi kacji (EFI+ Manual, 2009). Program weryfi kuje przyporząd-kowanie stanowiska proponowane przez wskaźnik EFI+PL na podstawie udziału

gatunków z grupy ST-species oraz parametrów abiotycznych (spadek rzeki, rodzaj substratu dennego). Program obliczający wskaźnik EFI+PL skonstruowany jest

w ten sposób, że jako podstawową traktuje kategorię rzek z dominacją ryb łososiowatych Salmonid, która jest proponowana przez wskaźnik w zdecydowanej większości kombinacji warunków abiotycznych i proporcji gatunków z grupy ST-Species (Tab. 9).

Stąd ryzyko błędnego przypisania stanowiska dotyczy w praktyce przede wszystkim kategorii rzek Cyprinid, które są błędnie oznaczone jako Salmonid. Weryfi kacja klasyfi kacji stanowiska opisanego jako Salmonid jest wprowadzana jeżeli udział gatunków wrażliwych, charakterystycznych dla rzek z dominacją ryb łososiowatych ( ST-species) jest mniejszy niż 0,5. W takim przypadku, jeśli spełnione są jednocześnie następujące 45

warunki: 1) w kolumnie bazy danych „Struktura_dna” znajduje się wartość: „Organiczny”, „Muł/glina” lub „Piasek”; 2) w kolumnie „Spadek_‰” wartość nie przekracza 2,0‰ – program wprowadza automatycznie zmianę proponowanej kategorii

rzeki na Cyprinid. Zapis taki jest wówczas automatycznie generowany w kolumnie

„Weryfi kacja_kategorii_rzeki”. Ocena klasy wskaźnika EFI+PL jest dalej obliczana przez program według przedziałów określonych dla rzek z kategorii Cyprinid. Dla stanowisk ocenianych metodą IBI_PL w kolumnie Klasa_EFIplus_pl wprowadzana

jest wartość „NA”;

10) wartość wskaźnika IBI_PL jest automatycznie wprowadzana do bazy danych przez aplikację obliczeniową w kolumnie (Wartosc_IBI_pl);

11) aplikacja wprowadza klasę IBI_PL przypisaną na podstawie wartości wskaźnika IBI_PL i typu abiotycznego, zgodnie z przedziałami granic klas (Tab. 8) w kolejnej kolumnie (Klasa_IBI_pl). W odróżnieniu od wskaźnika EFI+PL ocena ta nie wymaga weryfi kacji eksperckiej, gdyż metoda IBI_PL została opracowana specyfi cznie dla określonych typów abiotycznych rzek.

Tab. 6. Lista występujących w Polsce gatunków wrażliwych ( ST-species), charakterystycznych dla rzek z dominacją ryb łososiowatych ( Salmonid), według EFI+ Manual 2009

Gatunki rodzime

Gatunki nierodzime

Alburnoides bipunctatus

Hucho hucho*

Coregonus lavaretus

Salvelinus fontinalis

Cottus gobio

Cottus poecilopus

Eudontomyzon mariae

Lampetra planeri

Phoxinus phoxinus

Salmo salar

Salmo trutta fario

Salmo trutta lacustris

Salmo trutta trutta

Th

ymallus thymallus

*gatunek rodzimy w zlewni Dunaju

Kolejnym składnikiem oceny stanu/potencjału ekologicznego jest wskaźnik diadromiczny D, związany z występowaniem ryb dwuśrodowiskowych. Wskaźnik ten stanowi dostosowaną do warunków Polski modyfi kację modułu Diadromous z oryginalnego Europejskiego Wskaź-

nika Ichtiologicznego EFI+. Aplikacja obliczeniowa wprowadza do bazy danych w kolumnie Wskaznik_IRS_D (Tab. 7) wartość tego wskaźnika, odpowiadającą proporcji liczby gatunków dwuśrodowiskowych obecnie występujących w badanej rzece do ich liczby notowanej historycznie. Wskaźnik ten przyjmuje zatem wartości od 0 do 1. Jeżeli wartość wskaźnika D jest mniejsza niż 0,5 – program EFI+IBI_PL dokonuje korekty oceny stanu/potencjału ekologicznego, obni-

żając wynik uzyskany za pomocą metody EFI+PL (dla wszystkich typów rzek) lub IBI_PL (dla 46

wielkich rzek nizinnych typu 21 oraz cieków w dolinie wielkiej rzeki nizinnej – typu 26) o 1 klasę (Tab. 8). Jeżeli wskaźnik D przyjmuje wartość większą lub równą 0,5, albo nie został obliczony z uwagi na brak danych (komunikat „NA”) – ocena EFI+PL lub IBI_PL nie ulega zmianie i stanowi końcową ocenę stanu/potencjału ekologicznego dla badanego stanowiska. Program wprowadza wartość ostatecznej oceny odpowiednio do kolumny: Klasa_stanu_ekologicznego lub Klasa_potencjalu_ekologicznego, w zależności od statusu objętej badaniami JCWP. Program automatycznie wprowadza też wartość „NA” do kolumny, która nie stosuje się dla danego stanowiska ze względu na status JCWP (naturalna, silnie zmieniona lub sztuczna część wód).

Standardowa procedura zbioru materiałów w ramach monitoringu zakłada wyznaczenie jednego stanowiska w ramach każdej badanej JCWP. Jednak w praktyce zachodzi nieraz potrzeba wyznaczenia w ramach jednej JCWP dwóch lub więcej stanowisk monitoringowych, szczególnie w przypadku jednolitych części wód o znacznej długości lub obejmujących rzeki o zróżnicowanych warunkach abiotycznych i różnym stopniu przekształcenia antropogenicznego. W takim przypadku aplikacja EFI+IBI_PL oblicza wartość średniej arytmetycznej z ocen EFI+PL albo IBI_PL dla wszystkich stanowisk zlokalizowanych w danej JCWP i wprowadza tę wartości do odpowiednich kolumn bazy danych (Srednia_dla_JCWP_wartosc_EFIplus_PL albo Srednia_dla_JCWP_wartosc_IBI_PL) przy każdym ze stanowisk. Następnie program dokonuje oceny klasy stanu/potencjału ekologicznego w oparciu o przedziały wyznaczone dla stosowanej metody oceny (Tab. 8), uwzględniając wartość wskaźnika diadromicznego D i wprowadza końcową ocenę stanu/potencjału JCWP, identyczną przy wszystkich stanowiskach monitoringowych położonych w jednej JCWP, do odpowiednich kolumn bazy danych (Stan_ekologiczny_

JCWP albo Potencjał_ekologiczny_JCWP) (Tab. 7). Jeżeli w ramach jednej JCWP stanowiska zakwalifi kowano do różnych kategorii rzek ( Salmonid i Cyprinid), lub odławiano zróżnicowaną metodyką (brodzenie, połów z łodzi) – do wartości średniej stosuje się zawsze surowszy zakres przedziałów klas – tzn. przewidziany dla rzek kategorii Salmonid lub dla stanowisk łowionych metodą brodzenia (Tab. 8). Analogicznie, w przypadku zróżnicowanych wartości wskaźnika D

dla stanowisk w obrębie jednej JCWP uwzględnia się przy ocenie średniej wartość najniższą.

Takie zróżnicowanie może wystąpić np. w przypadku istnienia nieprzekraczalnych barier dla migracji ryb dwuśrodowiskowych w obrębie badanej JCWP. Należy podkreślić, że nie występuje możliwość oceny stanowisk w ramach jednej JCWP za pomocą różnych wskaźników (EFI+PL

i IBI_PL), gdyż wybór metody oceny uzależniony jest od typu abiotycznego, który przypisany jest do całej jednolitej części wód.

W sytuacji, gdy zgodnie ze standardową metodą odłowiono pojedyncze stanowisko dla jednej JCWP – aplikacja EFI+IBI_PL przenosi uzyskaną dla stanowiska wartość wskaźnika EFI+PL albo IBI_Pl odpowiednio do kolumny „Srednia_dla_JCWP_wartosc_EFIplus_PL” lub

„Srednia_dla_JCWP_wartosc_IBI_PL”.

Następnie program dokonuje oceny klasy stanu/potencjału ekologicznego JCWP w oparciu o przedziały wyznaczone dla stosowanej metody oceny (Tab. 8), uwzględniając wartość indeksu diadromicznego D i wprowadza końcową ocenę stanu/potencjału JCWP do odpowiednich kolumn w bazie danych (Tab. 7). Ocena końcowa danej JCWP w oparciu o ichtiofaunę 47

jest wówczas identyczna z oceną dla stanowiska. Program automatycznie wprowadza wartość

„NA” do kolumny „Klasa_stanu_ekologicznego_JCWP”, lub „Klasa_potencjalu_ekologicznego_JCWP”, która nie stosuje się dla danego stanowiska ze względu na status JCWP (naturalna, silnie zmieniona lub sztuczna).

Tab. 7. Objaśnienia kolumn służących ustalaniu i gromadzeniu w bazie danych końcowych wyników oceny stanu/potencjału ekologicznego w oparciu o ichtiofaunę

Nagłówek kolumny

Objaśnienie

Liczba_gatunkow

Liczba gatunków stwierdzonych na stanowisku

Liczba_ryb

Liczba odłowionych na stanowisku ryb

Masa_ryb

Łączna masa ryb odłowionych na stanowisku (g)

Procent_ST-Species

Udział (% osobników) gatunków z grupy ST-species (Tab. 6)

Proponowana_kategoria_rzeki

Kategoria rzeki Salmonid lub Cyprinid

Kategoria rzeki zweryfi kowana w oparciu o warunki

abiotyczne (Spadek_‰, Struktura_dna) i % udział gatunków

Weryfi kacja_kategorii_rzeki

charakterystycznych ST-species dla rzek z dominacją ryb

łososiowatych Salmonid

Wartość wskaźnika obliczona na podstawie metryk dla kategorii

Wartosc_EFIplus_pl_Salmonid

rzek Salmonid (Tab. 10)

Wartość wskaźnika obliczona na podstawie metryk dla kategorii

Wartosc_EFIplus_pl_Cyprinid

rzek Cyprinid (Tab. 10)

Klasy stanu/potencjału ekologicznego dla stanowiska według

Klasa_EFIplus_pl

wskaźnika EFI+PL (Tab. 8)

Wartość wskaźnika IBI_PL obliczona w oparciu o metryki

Wartosc_IBI_pl

dla danego typu lub podtypu abiotycznego rzeki (Tab. 13)

Klasa_IBI_pl

Klasa stanu/potencjału ekologicznego wg wskaźnika IBI_PL (Tab. 8)

Wartość wskaźnika D dla ryb dwuśrodowiskowych, stosowana

Wskaznik_IRS_D

w ocenie wybranych typów abiotycznych rzek (Tab. 8)

Klasa_stanu_ekologicznego

Końcowa klasa stanu ekologicznego dla stanowiska (Tab. 8)

Klasa_potencjalu_ekologicznego

Końcowa klasa potencjału ekologicznego dla stanowiska (Tab. 8)

Wartość wskaźnika EFI+PL uśredniona dla stanowisk

Srednia_dla_JCWP_wartosc_EFIplus_PL

monitoringowych położonych w jednej JCWP

Wartość wskaźnika IBI_PL uśredniona dla stanowisk

Srednia_dla_JCWP_ wartosc_IBI_PL

monitoringowych położonych w jednej JCWP

Końcowa klasa stanu ekologicznego dla JCWP z uwzględnieniem

Stan_ekologiczny_JCWP

klasy ustalonej w oparciu o uśrednioną wartość wskaźnika EFI+PL

lub IBI_PL oraz wartości wskaźnika D (Tab. 8)

Końcowa klasa potencjału ekologicznego dla JCWP

Potencjał_ekologiczny_JCWP

z uwzględnieniem klasy ustalonej w oparciu o uśrednioną wartość

wskaźnika EFI+PL lub IBI_PL oraz wartości wskaźnika D (Tab. 8)

Informacje dodatkowe, np. o zastrzeżeniach dotyczących: liczby

ryb odłowionych na stanowisku mniejszej niż 30, występowania

Uwagi

jednego gatunku na stanowisku, braku ryb w odłowie lub braku

oceny (w przypadku rzek typu nr 22).

48

y

o

d

by

-

ca

e-

o

jału

yfi

p

ą r

a

a

a

a

a

er

ug

ych ty-n ści

las

las

las

las

las

o

tenc

y (D)

” zw

n

op

emiczneg

czn

dnia 21 li

h

reślo

ec

z. 1187). S

k

b

u i

us 1 k

us 1 k

us 1 k

us 1 k

us 1 k

mi

<0,50

o

u c

ęcznika met

o

an

o

je się

. p

an

dr

min

min

min

min

min

iska z

st

o

y z

ym – rzeki

w

y st

osu

yjn

do

o i

ne dla o

2016 r

ązan

cen

k diadr

rac

ro

wa

nie st

. z

o

las wg p

aźni

logiczneg

raco

b.z.

b.z.

b.z.

b.z.

b.z.

o

p

terkalib

inistra Ś

o

metr zwi

te dlali

Wsk

ra

0,50–1,00

u in

ych (Dz. U

las

w

pa

o

jału ek

rzedziały k

et

y o

ą jedno

iczeni

tenc

w

rządzenia M

ryt

o

o

,p

cen

rio

o

las s

zły

zp

rzedziały k

o

ji p

p

0,000–0,252

0,000–0,218

0,000–0,187

0,000–0,249

0,000–0,374

0,000–0,374

ejskim ć

o r

p

anc

o

logiczneg

26 –

jąceg

o

i

ełnienie o

eur

p

rzedziały k

25

y

ek

u ek

. P

by

wiązuo ci dla subst

an

24,

i uzu

cen

sła

w

oś

unę

ji st

y*. Wskaźnik EFI+PL – p

o

fa

a o

0,252–0,503

0,218–0,437

0,187–0,375

0,250–0,499

0,375–0,519

0,375–0,519

ji ob

k

udziałem w

un

an

tio

rm jak

kac

fa

21, 23,

h

icznego rz

y

elizac

:

aźni

w

lasyfi

tio

ic

og

h

wó

d wraz z

no

”.

u o

ych no

ó

w

wie k

ie ic

typ

ci wsk

o

ra

arci

o w

ne w

isk

aw

p

toś

jału ekol

0,503–0,755

0,437–0,655

0,375–0,562

0,500–0,687

0,520–0,645

0,520–0,645

sp

w

st

dla

o

umiarkowan

d

do

o

m EFI+IBI_PL, st

tenc

lędnio

o

o

” na „EFI+PL

logiczneg

wzg

IBI_PL

resy war

o

raz śr

rogra

cenie w

u/p

ry

ada 2011 w

p

ak

b

ać u

p

Z

o

u ek

o

stan

d

an

ych o

o rzek na p

rzez

lega o

w

d

0,755–0,911

0,655–0,939

0,562–0,917

0,688–0,853

0,646–0,790

0,646–0,790

y st

y zost

Wskaźnik

y p

o

n

cen

hnio

winno

dnia 9 list

o

y

logiczneg

liczo

wierzc

o

0–20.

br

trzeb o

z. 549).

o

o

iska z

o

nr

ardz

o

lu wskaźnika z „EFI+_PL

b

d

d p

o

w

ó

b

y nr 22 nie p

do

0,911–1,000

0,939–1,000

0,917–1,000

0,854–1,000

0,791–1,000

0,791–1,000

dla p

jału ek

wskaźnika p

ro

y (D), ob

ci w

czn

las

u sym

. nr 258 p

tenc

ty

o

ych rzek**

io

miczn

b

nic k

ch częś

inistra Ś

u/p

o

ty

czn

li

rządzeni

. z 2011 r

an

dzi

h 2014–2015

o

ty

yp a

ek

)

y gra

5

tac

n

zp

y st

io

yb

2

la

o

ab

y

w z ło

i

mia

u jedno

cen

dzenie

4

w

ych. T

ją r

y w

an

o w r

ó

wo

cen

ro

ołó

, 23

un

eg

rządzeniem M

ych ( Dz. U

w o

B

P

ji st

n

o

w

ó

icznego rz

fa

a o

2

minac

niczne i łączące

linie wielkiej rzeki

zp

wisk

k

og

wa

typ

tioh

kac

o

Ro

hnio

dla typ

rga

y IBI_PL. Z

do

ch

d

os

o

aźni

ty

ra (

o

lasyfi

nia ic

a st

wa

ielkie rzeki nizinne (typ 21)*

u k

n

dnie z

wierzco

jału ekol

d

o

ci wskaźnik

2009),

ych rzek. Wskaźnik diadr

wuśr

io

W

Rzeki o

jezio

Rzeki w do

nizinnej (typ 26)

ada

ob

al

o

oni

rp

d p

os

, zg

ó

rtoś

u

czn

azwa wsk

tenc

tu „B

las dla met

an

ty

ych d

o

ci w

io

n

N

Salm

jek

w

wnież zmia

u/p

yb ka

wie sp

ó

y rzeki

es wa

b

o

ro

nice k

ra

logiczneg

ją r

czn

h p

sp

akr

w a

ędr

o

stan

atych

ty

ch częś

ó

Z

(EFI+ M

p

w

ek

w

id

io

ty

mac

no gra

r. w

na jest r

b

li

sio

minac

ra

. 8.

wa

so

prin

o

wa

yp a

ab

W

k

2016

ro

T

jedno

T

Wskaźnik EFI+PL dla rzek z do

ło

Wskaźnik EFI+PL dla rzek

z do

Cy

Wskaźnik IBI_PL

**

**

49

o-

y

. P

id

ja.

w

id

wan

ó

k

so

nk

prin

id

fi kac

o

aźni

n

lmon

ru

id

Cy

o

o błędnej

ych.

lasy

aS

k

ch

yzy

ji wa

czn

y wsk

ty

alm

ty

lmon

S

na k

io

a

wa

[80–100%]

S

en być zast

kie r

kac

io

raw

ab

p

o

syfi

alecan

rp

atych

o

Wskaźnik

ini

ys

la

Z

w

P

wo

W

k

sio

p

ryb ka

so

ją

o ł

)

id

y

id

yb

p

u

w

minac

rych

ynikać

lmon

ó

tó

z gr

lmon

do

acją r

a

resji.

a

S

nk

p

in

błędnej

o

S

ab. 5)*

k

ru

ost udziału

ych

k

m

o

akże w

p

k

w

rzek z

o

aźni

że t

tro

– (T

d

ji wa

n

aźni

z

yzy

h wzr

dla

d

[50–80%]

e r

ych; w niek

kac

wrażli

ej a

i

oni

y wsk

w

d

zek

syfi

czn

ó

y wsk

la

ty

ecies mo

oni

la r

Salm

k

nk

z siln

d

Istniej

io

alecan

rzypadkac

tu

-sp

ch

ab

p

alecan

Salm

Z

ga

ty

ych

ST

Z

ch

wa

ty

wa

osio

ystyczn

je

je

ji

u

k

u

w

ecies

k

osio

ter

ó

yb łos

ak

kac

ych.

yfi k

jeżeli:

Głazy”

ienia).

jeżeli:

Głazy”

łos

aźni

er

-sp

ynika

id

y niż

T

aźni

eryfi k

id

y niż

ją r

czn

b „

tunk

lasyfi

u

ryb

b „u

ryb

ty

y S

io

m w

y wsk

prin

” l

p

nie w

y wsk

prin

’ l

ją

es, char

b

ram w

u

minac

a

Cy

Cy

eci

dob

w

rog

t jest inn

o

resji (za

rogra

t jest inn

[20–50%]

ó

owan

.P

p

p

owan

mienie

minac

-sp

n

mienie

o

n

, p

T

o błędnej k

nk

o

id

rię na

ych z gr

do

p

o

id

rię na

do

k

p

o

ost udziału ga

w

w

p

o

z

ru

ro

substra

tro

substra

teg

wir/ka

i spadek rzeki < 2,0‰.

ra

n

ro

teg

wir/ka

i spadek rzeki < 2,0‰.

ych S

yzyR wa P lmon

p

P

a

ka

Wzr

lmon

„Ż

z a

a

ka

„Ż

rzek

S

wrażli

S

dla

ych dla rzek z do

rażliw

”

czn

ji

t

y

k

ów w

an

ysty

k

kac

ych.

ja.

w

n

id

aźni

m

rię

mienie

ter

czn

rin

so

atu

lasyfi

fi kac

ty

to

rogra

tego

p

arak

io

y wsk

as

h

b

. P

wir/ka

lasy

Cy

a

je ka

Ż

ik

yć z

s, c

ał % g

id

w

u

wskaźnika EFI+PL:

[0–20%]

owan

< 2,0‰.

na k

b

cie

dzi

ó

n

rinid jeżeli: substra

aźn

cji

pe

U

o błędnej k

nk

o

lmon

ryfi k

y niż „

raw

sk

ien

p

k

p

a

yp

Głazy” i spadek rzeki

p

in

o

-s

ru

S

we

o

W

yzy

ro

b „

P

w

ru

ST

R

wa

P

na C

lu

o

o

jest inn

p

.

yb

ych

ne

w

w

u

u

w

na

ni

na

ni

tó

wa

)

wa

wrażli

ja

o

wa

rs

o

wa

ac

k

o

k

o

rian

w

arciu

ó

p

tyczne

ęp

ive

ęp

ch

ivers)

fi k

wa

nk

io

atych

b

lasyfi

yst

aty

w

pe r

lasyfi

yst

e r

al 2009, zmienio

tu

w

p

lasy

y

u

y a

sio

io

y t

an

ienie

a – w o

nie sk

jąca w

so

id t

nie sk

jąca w

rp

id

aw

na k

isk

o ł

ęp

ametr

ęp

ęp

rin

est

no % ga

rzyja

lmon

rzyja

p

ryb ka

y

Z

da

ar

ryb

a

Wst

( S

( C

. 9.

stanow

o p

o sp

o sp

edług EFI+ M

ab

Rzeki wst

jak

Rzeki wst

jak

T

* W

50

Granice klas dla metody EFI+IBI_PL

Zasady wyznaczania granic klas poszczególnych wskaźników były odmienne dla metody EFI+PL, IBI_PL oraz dla uzupełniającego indeksu D. Dla wskaźnika EFI+PL przyjęto przedziały klas ustalone dla oryginalnego Europejskiego Wskaźnika Ichtiologicznego EFI+ (EFI+ Manual 2009). Przedziały te są zróżnicowane dla rzek z dominacją ryb łososiowatych Salmonid oraz z dominacją ryb karpiowatych Cyprinid. Dla tej kategorii rzek granice klas są dodatkowo zróż-

nicowane w zależności od sposobu łowienia: brodzenie lub połów z łodzi (Tab. 8).

W przypadku metody IBI_PL granice klas zostały pierwotnie wyznaczone metodą ekspercką, w oparciu o dane z literatury (Karr, 1981; Karr i in. 1986). Takie granice przyjęto w metodzie IBI_PL w 2013 r. (Dz. U. z 2014 r. poz. 1482, Prus i Wiśniewolski 2013) i są one stosowane w PMŚ również obecnie (Dz. U. z 2016 r. poz. 1187). W toku kolejnego projektu realizowanego w latach 2014–2016 zweryfi kowano granice klas wskaźnika IBI_PL w oparciu o analizę statystyczną zestawu danych ze 161 stanowisk ocenianych tą metodą (z wyłączeniem wielkich rzek).

Skutkowało to zarówno zmianami przedziałów granic klas, jak i wyników oceny wykonywanej wcześniejszą wersją programu EFI+IBI_PL. W odniesieniu do wielkich rzek zmianie uległ

natomiast sposób przeliczania punktacji wskaźnika IBI_PL do przedziału 0–1, ze względu na wprowadzone modyfi kacje metryk. Skutkowało to zmianami przedziałów granic klas, jednak nie miało wpływu na wyniki oceny wykonywanej wcześniejszą wersją programu EFI+IBI_PL.

Weryfi kacja granic klas IBI_PL dla wielkich rzek będzie kontynuowana w ramach międzynarodowego ćwiczenia interkalibracyjnego. Aktualne granice klas metody EFI+IBI_PL przedstawiono w tabeli 8. Zmiany granic klas wskaźnika powinny zostać uwzględnione w nowelizacji obowiązującego rozporządzenia Ministra Środowiska z dnia 21 lipca 2016 r. w sprawie sposobu klasyfi kacji stanu jednolitych części wód powierzchniowych oraz środowiskowych norm jakości dla substancji priorytetowych (Dz. U. z 2016 r. poz. 1187).

Zmieniono także sposób oceny rzek typu abiotycznego nr 26 (ciek w dolinie wielkiej rzeki nizinnej) ze wskaźnika EFI+PL na IBI_PL, jako lepiej dostosowany do ujściowych odcinków cieków wpadających do wielkich rzek. Do oceny rzek typu 26 przyjęto zestaw metryk opracowanych dla rzek organicznych i międzyjeziornych (bez ryb łososiowatych) oraz utrzymując stosowanie wskaźnika pomocniczego D.

Ponadto zrezygnowano z oceny na podstawie ichtiofauny rzek typu abiotycznego nr 22 (rzeka przyujściowa pod wpływem wód słonych), ze względu na swoisty skład zespołów ryb, w których brak jest charakterystycznych gatunków wskaźnikowych wrażliwych na czynniki antropopresji.

Dla wskaźnika D granice dwóch klas przyjęto metodą ekspercką w toku poprzedniego projektu realizowanego w latach 2011–2013. Dla stanowisk gdzie wartość wskaźnika D jest niższa niż 0,5 dokonuje się obniżenia oceny wskaźnika podstawowego (EFI+PL lub IBI_PL) o 1 klasę. Dla stanowisk gdzie wartość wskaźnika D jest większa bądź równa 0,5 ocena wskaźnika podstawowego nie ulega zmianie. Wskaźnik D uwzględniono dla wszystkich stanowisk ocenianych metodą EFI+PL oraz dla części stanowisk ocenianych metodą IBI_PL – dla rzek typu abiotycznego nr 21

(wielka rzeka nizinna) oraz nr 26 (ciek w dolinie wielkiej rzeki nizinnej) (Tab. 8).

51

INTERPRETACJA WYNIKÓW OCENY STANU/POTENCJAŁU

EKOLOGICZNEGO Z ZASTOSOWANIEM WSKAŹNIKA EFI+PL

Metoda EFI+ jest to wielokryterialny wskaźnik oparty na modelu probabilistycznym, odwzorowującym warunki referencyjne z uwzględnieniem typologii wód płynących. W procesie tworzenia oryginalnego wskaźnika EFI+ warunki referencyjne zostały określone na podstawie danych połowowych z nieprzekształconych stanowisk. Stanowiska referencyjne wytypowano z bazy danych w oparciu o analizę kilkudziesięciu czynników presji, które zostały określone przez uczestników projektu dla badanych rzek. W przypadku braku takich stanowisk dla niektórych typów rzek, w celu określenia referencyjnych zespołów ryb korzystano z danych historycznych i modelowania. Na podstawie warunków abiotycznych oraz składu ichtiofauny stwierdzonego w odłowie, wskaźnik klasyfi kuje stanowisko do jednego z dwóch typów rzek: 1) z dominacją ryb łososiowatych Salmonid lub 2) z dominacją ryb karpiowatych Cyprinid. Jeżeli występuje rozbieżność między zestawem warunków abiotycznych a zarejestrowanym udziałem gatunków charakterystycznych dla rzek z dominacją ryb łososiowatych, konieczna jest weryfi kacja wyboru wariantu wskaźnika (Tab. 7, 9). Weryfi kacji tej dokonuje program EFI+IBI_PL, zgodnie z zasadami przedstawionymi w Tabeli 9. Moduł obliczeniowy EFI+PL szacuje różnice pomię-

dzy zespołem referencyjnym ichtiofauny a wynikiem połowu w oparciu o odpowiednią parę metryk (Tab. 10). Metryki wskaźnika EFI+ wykazują stosunkowo niską korelację wewnętrzną

– współczynnik Pearsona poniżej 0,65 (EFI+ Manual 2009). Zwraca jednak uwagę znaczny stopień podobieństwa między zestawami gatunków w poszczególnych parach metryk (Bady i in.

2009) (Tab. 11). Dla rzek Polski z dominacją ryb łososiowatych w aktualnej wersji obu metryk występuje 67% wspólnych gatunków, natomiast dla rzek z dominacją ryb karpiowatych udział

wspólnych dla obu metryk gatunków wynosi 63%.

Wskaźnik EFI+PL wykorzystuje moduł obliczeniowy Europejskiego Wskaźnika Ichtiologicznego EFI+. Moduł ten stanowi skrypt w programie R, wbudowany w aplikację obliczeniową wskaźnika EFI+IBI_PL operującą w programie C# i transponującą dane z pliku wejściowego oraz wyniki oceny wskaźnika EFI+PL do zbiorczej, otwartej bazy danych w programie Access.

Metryki wskaźnika EFI+PL

Metryki wskaźnika EFI+ zostały określone na podstawie funkcjonalnych grup gatunków (gildii), odwzorowujących główne cechy ekologiczne i biologiczne zespołów ryb (Tab. 10).

Poważny problem przy interpretacji wyników oceny za pomocą oryginalnego wskaźnika EFI+ stanowi grupa gatunków obcych dla polskiej ichtiofauny, których obecność może wpły-wać na podniesienie wyniku oceny, ze względu na ich przynależność do gildii uwzględnionych w metrykach wskaźnika EFI+ (Tab. 11). W warunkach Polski dotyczy to 10 gatunków: pstrą-

ga tęczowego ( Oncorhynchus mykiss), pstrąga źródlanego ( Salvelinus fontinalis), palii alpejskiej 52

( Salvelinus alpinus), pelugi ( Coregonus peled) tołpygi białej ( Hypophthalmichthys molitrix) amu-ra ( Ctenopharyngodon idella), sumika czarnego ( Ameiurus melas), muławki bałkańskiej ( Umbra krameri), babki byczej ( Neogobius melanostomus) i babki rurkonosej Proterorhinus semilunaris (Tab. 11). Wyniki odłowów przeprowadzonych w ramach monitoringu w latach 2011–2012 na 493 stanowiskach wskazywały wprawdzie, że udział gatunków wsiedlonych i inwazyjnych, wy-stępujących w omawianych metrykach, stanowił zaledwie 0,32% z ogólnej liczby ponad 127 ty-sięcy złowionych ryb, jednak w celu uniknięcia potencjalnego zawyżenia oceny w aktualnej wersji programu (EFI+PL) ich wpływ na metryki został zablokowany.

Z kolei grupa 9 gatunków: boleń ( Aspius aspius), ciosa ( Pelecus cultratus), rozpiór ( Aramis ballerus), aloza ( Aloza aloza), parposz ( Aloza fallax) strzebla błotna ( Eupallasella perenurus), piskorz ( Misgurnus fossilis), różanka ( Rhodeus amarus) i lin ( Tinca tinca) nie jest charaktery-styczna dla rzek z dominacją ryb łososiowatych (patrz Tab. 11). Gatunki te znalazły się w metrykach dla tego typu rzek, ponieważ spełniają ogólne kryteria ekologiczne wyróżnionych gildii.

W aktualnej wersji programu (EFI+PL) ich wpływ na metryki został zablokowany, podobnie jak w przypadku gatunków obcych.

Metryka Ni.O2.Intol, wykorzystywana do oceny rzek z dominacją ryb łososiowatych, odnosi się do zagęszczeń osobników (liczba osobników na 100 m2 odłowionej powierzchni stanowiska) gatunków wrażliwych na niedobory tlenu. W ichtiofaunie Polski wstępuje łącznie 28 gatunków zaliczonych przez oryginalny wskaźnik EFI+ do tej metryki. Jednak 4 z nich są gatunkami obcymi dla ichtiofauny Polski, zaś kolejne 4 – to gatunki niecharakterystyczne dla rzek z dominacją ryb łososiowatych typu Salmonid. Gatunki te zostały usunięte z omawianej metryki podczas prac nad udoskonaleniem wskaźnika EFI+PL. Stąd w aktualnej wersji programu EFI+PL w metryce tej uwzględnia się 20 rodzimych gatunków ryb, charakterystycznych dla rzek z dominacją ryb łososiowatych (Tab. 11).

Z kolei metryka (Ni.Hab.Intol.150) odnosi się do zagęszczenia ryb w klasie długości cał-

kowitej do 150 mm nietolerujących degradacji siedlisk, wobec czego łączy ona cechy metryki ilościowej z informacją o strukturze wielkościowej i – pośrednio – wiekowej zespołu ichtiofauny. Jest ona również wykorzystywana do oceny rzek z dominacją ryb łososiowatych. Metryka ta obejmuje 35 gatunków występujących w Polsce. Jednak 4 z nich są gatunkami obcymi dla ichtiofauny Polski, zaś kolejne 6 – to gatunki niecharakterystyczne dla rzek z dominacją ryb łososiowatych typu Salmonid. Gatunki te zostały usunięte z omawianej metryki podczas prac nad udoskonaleniem wskaźnika EFI+PL. Stąd w aktualnej wersji programu EFI+PL w metryce tej uwzględnia się 25 rodzimych gatunków ryb, charakterystycznych dla rzek z dominacją ryb łososiowatych (Tab. 11).

Metryka Ric.RH.Par, służąca do oceny rzek z dominacją ryb karpiowatych dotyczy bogactwa gatunkowego ryb wymagających do rozrodu środowiska lotycznego. W warunkach Polski występuje 37 gatunków ryb i minogów o cechach ekologicznych charakterystycznych dla tej metryki. Jednak 6 z nich to gatunki obce dla ichtiofauny Polski, które zostały usunięte z omawianej metryki podczas prac nad udoskonaleniem wskaźnika EFI+PL. Stąd w aktualnej wersji programu EFI+PL w metryce tej uwzględnia się 31 rodzimych gatunków ryb (Tab. 11).

53

Metryka Ni.LITHO, również służąca do oceny rzek z dominacją ryb karpiowatych, uwzględnia 37 gatunków występujących w Polsce. Jednak 6 z nich to gatunki obce dla ichtiofauny Polski, które zostały usunięte z omawianej metryki podczas prac nad udoskonaleniem wskaźnika EFI+PL. Stąd w aktualnej wersji programu EFI+PL w metryce tej uwzględnia się 31 rodzimych gatunków ryb (Tab. 11).

Generalnie metryki wskaźnika EFI+PL wykazują wrażliwość na przekształcenia środowiska rzecznego, w szczególności związane ze zmianą rodzaju substratu dennego, np. zamulanie, zwłaszcza w rzekach o dnie żwirowym (gatunki litofi lne uwzględnione w metryce Ni.LITHO), zmiany prędkości i temperatury wody (gatunki reoparyczne w metryce Ric.RH.Par i gatunki wrażliwe na defi cyty tlenu w metryce Ni.O2.Intol). Z kolei metryka Ni.Hab.Intol.150 wykazuje wrażliwość na przekształcenia siedlisk rzecznych, a w szczególności na ubytek tarlisk (uwzględnienie osobników mniejszych niż 150 mm).

Należy zwrócić uwagę, że ocena stanu/potencjału ekologicznego w oparciu o ichtiofaunę nie jest możliwa dla stanowisk, na których nie odłowiono ryb. Brak ryb na stanowisku po-

łowowym wskazuje niewątpliwie na bardzo silne zaburzenia stanu środowiska, jednak wobec braku danych nie ma możliwości dokonania oceny w oparciu o ten element biologiczny. Również w przypadku stanowisk o niskiej liczbie gatunków i małej liczbie odłowionych ryb ocena w oparciu o ichtiofaunę powinna być traktowana ostrożnie. EFI+ Manual (2009) przyjmuje takie zastrzeżenie dla stanowisk, na których odłowiono ryby należące tylko do jednego gatunku, lub w odłowie zanotowano łącznie mniej niż 30 ryb. Aplikacja EFI+IBI_PL automatycznie kontroluje w odpowiednich kolumnach części wynikowej bazy danych (Tab. 7) liczbę gatunków i łączną liczbę odłowionych ryb i w przypadku podanych wyżej wartości wprowadza w kolumnie Uwagi zastrzeżenie: „Jeden gatunek”, lub „Niska liczba ryb”. Wyniki oceny stanu/potencjału ekologicznego w oparciu o ichtiofaunę dla takich stanowisk można podawać w zestawieniach, jednak nie należy włączać ich do oceny zbiorczej elementów biologicznych.

Tab. 10. Metryki stosowane do obliczenia wskaźnika EFI+ dla rzek z dominacją ryb łososiowatych ( Salmonid) i dla rzek z dominacją ryb karpiowatych ( Cyprinid) – wg EFI+ Manual (2009), zmienione Kategoria rzeki

Symbol metryki

Rozwinięcie nazwy metryki – grupy ekologiczne

– wskaźnik

Ni.O2.Intol

Zagęszczenie (liczba osobn. na 100 m2 w jednokrotnym elektropołowie)

ją

d

atych

gatunków nie tolerujących defi cytów tlenu (wymagania >6 mgO dm-3).

2

w

oni

Ni.Hab.Intol.150

Zagęszczenie (liczba osobn. na 100 m2 w jednokrotnym elektropołowie)

Rzeki

minac

ryb

sio

alm S

osobników mniejszych niż 150 mm ( l.t. ) gatunków nie tolerujących

z do

so

–

ło

degradacji siedlisk.

ją

Ric.RH.Par

Bogactwo (liczba gatunków w jednokrotnym elektropołowie)

chty

ryb wymagających do rozmnażania środowiska lotycznego

id

(reoparycznych).

minac

waio prin

rp

Ni.LITHO

Zagęszczenie (liczba osobn. na 100 m2 w jednokrotnym elektropołowie)

Cy–

gatunków wymagających do składania ikry twardego substratu:

żwiru, skał, głazów, otoczaków różnej frakcji (litofi lnych). Wylęg tych

Rzeki z do

ryb ka

gatunków wykazuje reakcję stresową na światło.

54

u

rem look

no

e wskaźnik

y

y

ną. W

ka

ki zaznaczo

czo

osy

ac

płetw

płetw

ski

ls

ska

n

dni

o

tna

o

o

iń

ho

rp

iało

ręg

ytłusz

d Pó

)

ór

ex

tr ostr

tr zac

azwa pol

na

nka ka

nka

nka

nka

wa

ebla bło

nką w

d

wacz b

wacz p

n

N

zpi

iekielnica

oza

rza

rza

rza

rza

rza

ro

jesio

jesio

p

al

b

b

b

b

b

świnka

siela

sieja

gło

gło

minóg ukra

strz

ce dla w

id I

no czcio

lmonaS

tunki ob

s

s

tych (

tu

s

s

ru

ch zaznaczo

wa

us

ta

iu

s

u

su

riae

ty

o

a

s

ch

alis

es

s

is

n

la

retu

ma

ren

wa

osi

s

ion

n

na

pu

lleru

rio

yi

va

xyrin

lep

tu

d

lbu

osio

a

es bipunc

lo

cilo

yzon

d

rbu

eri

lopo

eten

s a

s la

bio

kaźnika EFI+. Ga

yb łos

yc

is b

oi

losa

ostoma

u

u

sella pe

n

s ba

s c

s pe

n

n

tom

lla

ws

ją r

m

enser o

enser s

u

us go

us poe

on

o

yb łos

azwa łacińsk

ra

ondr

b

cip

cip

lbur

losa a

rego

rego

tt

tt

d

pa

arbu

arbu

rbus m

arb

rbus p

h

u

u

ją r

ć

N

A

A

A

A

A

B

B

Ba

B

Ba

C

Co

Co

Co

Co

E

E

minaco

ji siedlisk

h degradac

c y

ąc

j u

ler

o

nie t

w

ó

nk

u t

) ga

l.t.

niż 150 mm (

minac

ryginalneg

h

c

w mniejszy

ó

nik

ob

ęszczenie os

g a

Z –

0

5

1 . l o t n I . b

a

H

. i

N

do

ek z d

i o

yk – I częś

yk

la rz

k d

a rzek z

ci metr

rtoś

aźni

rzez metrp ych dl ne wa

ych

czn

y

y

y

n

w

licza

ka

płetw

y

terysty

ac

płetw

o

ski

lędnia

ska

iń

a EFI+PL. Wsk

rp

ow

k

iało

ręg

umienio

wzg

arakh wu na ob

esslera

ęcz

aźni

osz

nka ka

nka

nka

wa

us

ąg t

yb u

y cp

azwa pol

leń

wacz b

wacz p

wacica

u

N

iekielnica

oza

arp

o

rza

rza

rza

w r

ją wpły

i wsk

p

al

p

b

b

b

b

siela

sieja

gło

gło

minóg ukra

kiełb K

gło

minóg str

mięt

pstr

ó

yk

tunk

etr

w nie maó

ce galso

s

P

tunk

ela 11. M

tuta

s

iss

y ga

ab

iu

s

riae

p

T

a

es

s

yk

nki nie należące do gr

u

is

n

ls

retu

ych w

ma

eri

tu

s

n

pu

s m

lep

yi

lbu

va

u

jąc

erii

lan

h

u

ie gr

lo

cilo

w

es bipunc

yzon

d

spiu

yc

lopo

eten

s a

s la

bio

cho

p

nc

ęp

losa

llax

u

u

a

y

e d

oi

a

n

s a

s c

s pe

n

n

tom

hu

etra

yst

ym. Ga

rh

n

a f

u

us go

us poe

o kessl

lot

o

azwa łacińsk

on

rbus p

rego

rego

tt

tt

d

cho

a

co

a w

w

N

lbur

losa a

los

arbu

arb

u

obi

u

amp

ot

n

A

A

A

Aspiu

B

B

Ba

Co

Co

Co

Co

E

G

H

L

L

O

ist L czer EFI+PL t

u

len

w t

ó

yt

c

h defi

c y

ąc

j u

ler

o

nie t

. 11.

w

ó

nk

u t

czenie ga

ęsz

g a

– Z

ol

t n

.O2.I

i

N

abT

55

y

a

w

wa

y

y

y

o

w

ańsk

ska

k

nosa

ok

wa

na

lan

ałk

umienio

too

tycki

w

d

n

to

ro

o

ó

urko

o

a b

)

esslera

a

k

rz

la p

tla

a r

k

ędr

w

ex

ąg źr

d

azwa pol

wacica

ko

oś a

ć jezio

ć w

ień

ta

n

N

is

abk

o

o

alia

p

uła

kiełb K

gło

minóg rzeczn

minóg str

p

strzeb

b

różan

łos

pstrąg p

tr

tr

p

pstr

li

lin

m

cer

id I

lmonaS

ris

tych (

s

s

wa

s

iluna

o

s

s

tris

s

a

u

em

s

ta

u

allu

osi

ili

iatili

eri

rio

cus

ut

ss

s s

ru

in

tinali

ri

o

oxin

a

fa

la

tr

lp

ym

a

erii

lan

u

h

h

cho

uv fl

p

s f

in

m

r

ta

tta

ta

s a

s fon

s t

yb łos

u

s p

s a

la

ut

ut

u

u

imb

hu

n

ru

krame

etra

etra

tr

tr

allu

v

ją r

o kessl

rorh

eud

o sa

o t

a

azwa łacińsk

cho

bra

isgur

oxinu

o

lvelin

lvelin

ym

N

obi

u

amp

amp

h

h

a

a

inca tinca

m

imb

G

H

L

L

M

P

Prote

R

Salm

Salmo

Salm

Salmo

S

S

Th

T

U

V

minaco

isk

ji siedl

h degradac

c y

ąc

j u

ler

o

nie t

w

ó

nk

u t

) ga

l.t.

niż 150 mm (

h

c

w mniejszy

ó

nik

ob

ęszczenie os

g a

Z –

0

5

1 . l o t n I . b

a

H

. i

N

ek z d

la rz

k d

aźni

wa

y

y

o

y

w

ska

k

nosa

łetw

o

na

lan

a EFI+PL. Wsk

to

p

tycki

k

wa

w

d

k

o

n

to

ro

o

ó

urko

o

la p

iało

tla

ędr

aźni

a r

b

azwa pol

ąg źr

oś a

ć jezio

ć w

N

osa

abk

ień

iełb

o

o

alia

p

i wsk

ci

strzeb

b

k

łos

pstrąg p

tr

tr

p

pstr

li

yk

etr

ris

ela 11. M

vi

ab

iluna

s

s

T

s

yko

tris

s

a

s

u

em

ta

u

allu

tu

rio

cus

ut

s s

in

tinali

fa

la

tr

ym

tra

oxin

u

lp

h

h

in

bio vlad

r

ta

tta

ta

s a

s fon

s p

la

ut

ut

s t

u

u

s cul

ru

rorh

nogo

o sa

tr

o t

tr

allu

azwa łacińskN

oxinu

ma

elecu

h

lvelin

lvelin

ym

a

a

P

P

Prote

Ro

Salm

Salmo

Salm

Salmo

S

S

Th

u

len

w t

ó

yt

c

h defi

c y

ąc

j u

ler

o

nie t

w

ó

nk

u t

enie ga

ęszcz

g a

– Z

ol

t n

.O2.I

i

N

56

u

rem look

no

e wskaźnik

ną. W

ka

osy

ac

ki zaznaczo

czo

n

dni

y

ls

ska

o

rp

o

ho

ytłusz

d P

a

ó

ór

tr ostr

tr zac

k czarn

g

a

na

nka ka

nka

nka

nka

wa

azwa pol

zpi

leń

nką w

dex)

iekielnica

o

rza

rza

rza

rza

rza

elu

n

N

ro

sap

jesio

jesio

p

sumi

b

śliz

b

b

b

b

b

świnka

siela

sieja

p

ce dla w

id I

rin

no czcio

py

(C

tunki ob

s

atych

tuta

s

s

s

ch zaznaczo

w

us

iu

su

ty

io

ch

alis

es

a

s

tula

us

a

is

n

na

la

retu

wa

arp

rio

rba

s

ion

n

yi

va

led

ller

a

xyrin

s

lep

tu

d

lbu

es bipunc

lo

s pe

osio

ap

ba

rbu

lopo

yb k

d

s mel

spiu

yc

eri

eten

s a

s la

u

u

u

kaźnika EFI+. Ga

is ba

is s

oi

u

ostoma

n

s a

tula

s ba

s c

s pe

n

n

enser o

enser s

u

ws

eiur

egon

o

yb łos

acją r

azwa łacińsk

ram

rbus m

rbus p

ondr

rego

rego

ć

in

bram

cip

cip

lbur

m

arba

arbu

arbu

arb

h

ją r

N

A

Ab

A

A

A

A

Aspiu

B

B

B

Ba

B

Ba

C

Co

Co

Cor

mo d

h)

c y

ln

fi

o t

ji (li

c

rak

żnej f

ó

w r

ó

czak

o t

, o

w

, skał, głazó

u

u: żwir

t

substra

minac

z

ryginalneg

o

deg

r

y twa

nia ikr

h do składa

c y

jąc

maga

y

w w

ó

unk

t

ęszczenie ga

g a

Z

O –

.LITH

i

N

do

zek

i o

yk – II częś

yk

la r dik

a rzek z

ci metr

rtoś

aźn

rzez metr

sk

p

ych dl

ne wa

. W

y

y

ych

czn

L

n

P

licza

I+

ka

F

osy

płetw

dni

ac

płetw

o

ski

terysty

n

iń

lędnia

a E

ska

o

ho

rp

iało

ręg

ik

wzg

arakh wu na ob

aźn

tr ostr

tr zac

osz

a

na

nka ka

nka

nka

nka

za

leń

wacz b

wacz p

yb u

y c

rp

p

sk

azwa pol

iekielnica

o

rza

rza

rza

rza

rza

u

i w

N

sap

jesio

jesio

p

alo

pa

b

b

b

b

b

b

świnka

gło

gło

amur

minóg ukra

w r

ją wpły

ó

etryk

tunk

M

w nie maó

–

ce ga

1

s

lla

lso

tu

P

tunk

ela 1

s

us

ta

s

iu

su

riae

y ga

ab

ch

alis

es

s

p

T

a

is

n

ma

nki nie należące do gr

u

n

na

pu

godon ide

ych w

rio

s

ion

yi

tu

a

xyrin

s

lep

n

tu

d

jąc

ap

es bipunc

x

rbu

lo

eri

lopo

cilo

ry

yzon

u

ie gr

d

eten

bio

w

spiu

yc

oi

losa

ostoma

ha

ęp

is s

alla

s ba

s c

s pe

p

tom

e d

n

s a

enser o

enser s

a

u

us go

us poe

o

yst

ym. Ga

on

n

ram

rbus m

rbus p

ondr

tt

tt

d

o

azwa łacińsk

cip

cip

lbur

losa

losa f

arbu

arbu

arb

h

en

u

a w

w

N

Ab

A

A

A

A

A

Aspiu

B

B

Ba

B

Ba

C

Co

Co

Ct

E

ist L czer EFI+PL t

h)

c y

czn

y r

pa

eo

o (r

czneg

ty

iska lo

w

do

o

nia śr

zmnaża

o

do r

. 11.

h c y c ą j a g a

m

y

w

b

y

r )

w

ó

k

n

u t a

g

a b z c i l (

o

w

t c

ga

o

B

ar –

.RH.P

c i

R

abT

57

yw

wa

y

y

ski

y

y

ok

wo

na

ska

iń

ow

k

wa

lan

umienio

rski

too

tycki

w

d

n

to

ro

o

ó

ęcz

o

la p

tla

ędr

us

a bycza

wacica

ąg t

ąg źr

oś a

ć jezio

ć w

ta

dex)

azwa pol

ień

leń

abk

o

o

alia

p

n

N

minóg ukra

gło

minóg rzeczn

minóg str

k

jelec

mięt

b

pstr

stynka

minóg mo

strzeb

łos

pstrąg p

tr

tr

p

pstr

li

cer

id I

rinpy

(C

su

atych

s

w

riae

iss

s

s

s

stom

s

u

tris

io

s

s

s

no

yk

u

u

ta

u

a

ma

allu

eri

alu

a

n

rin

rio

cus

ut

tinali

arp

iatili

s m

in

u

fa

la

tr

ym

k

ma

oxin

lp

h

a

yzon

uv

lan

eph

h

h

r

ta

ta

yb

cho

fl

p

s mel

s c

nc

tta

s a

s fon

s t

y

s eperla

s p

la

ut

ut

u

u

imb

tom

hu

a

iu

yzon

u

ru

etra

etra

b

u

tr

tr

v

lot

rh

o sa

o t

allu

a

acją r

on

om

d

cho

ciscu

a

co

mer

oxin

lvelin

lvelin

ym

in

azwa łacińsk

u

u

amp

amp

eu

ot

eogo

n

etr

h

a

a

imb

N

E

H

L

L

L

Leuciscus leuciscus

L

N

O

Os

P

P

Salm

Salmo

Salm

Salmo

S

S

Th

V

mo d

h)

c y

ln

fi

o t

ji (li

c

rak

żnej f

ó

w r

ó

czak

o t

, o

w

, skał, głazó

u

żwir

z

u:

t

o substra

deg

r

y twa

nia ikr

h do składa

c y

jąc

maga

y

w w

ó

unk

t

ęszczenie ga

g a

Z

O –

.LITH

i

N

zek

la r dik

aźnsk

. WL

y

P

w

I+

y

y

y

F

y

y

w

łetw

o

na

lan

a E

ska

ow

k

wa

iała

umienio

rski

p

tycki

w

d

ik

n

to

ro

ro

ó

esslera

ęcz

o

a b

iało

tla

ęd

aźn

yg

a bycza

ąg t

b

ąg źr

sk

wacica

ć jezio

ć w

ta

azwa pol

łp

oś a

ień

leń

abk

iełb

o

o

alia

p

i w

N

kiełb

kiełb K

gło

to

minóg rzeczn

minóg str

k

jelec

b

pstr

minóg mo

k

łos

pstrąg p

tr

tr

p

pstr

li

cer

etryk

M –1

litrixo

su

vi

ela 1

ys m

iss

s

s

s

stom

u

yko

s

ab

th

s

yk

tris

T

no

ta

s

ali

a

allu

ich

rin

iatili

eri

alu

a

s m

rio

cus

ut

u

fa

la

tr

tin

ym

a

erii

lm

uv

lan

eph

h

ma

bio vlad

r

ta

ta

h

bio

cho

fl

p

s mel

tta

s t

tha

s c

nc

s alpinu

s fon

y

la

ut

ut

imb

hu

h

iub

yzon

ru

tr

tr

v

o kessl

p

etra

etra

nogo

allu

o

rh

o sa

o t

a

cho

p

ciscu

co

om

elinu

elinu

azwa łacińsk

bio go

obi

u

y

ma

amp

amp

eu

eogo

n

etr

ym

imb

N

Go

G

H

H

L

L

L

Leuciscus leuciscus

N

O

P

Ro

Salm

Salmo

Salm

Salmo

Salv

Salv

Th

V

h)

c y

czn

y r

pa

eo

o (r

czneg

ty

iska lo

w

do

o

nia śr

zmnaża

o

do r

h c y c ą j a g a

m

y

w

b

y

r )

w

ó

k

n

u t a

g

a b z c i l (

o

w

t c

ga

o

B

ar –

.RH.P

c i

R

58

INTERPRETACJA WYNIKÓW OCENY STANU/POTENCJAŁU

EKOLOGICZNEGO Z ZASTOSOWANIEM WSKAŹNIKA IBI_PL

Dla grupy typów abiotycznych rzek, dla których metoda oceny stanu ekologicznego z wykorzystaniem wskaźnika EFI+PL nie znajduje zastosowania, rekomendowane jest wykorzystanie wskaźnika integralności biotycznej IBI, w wersji dostosowanej do warunków Polski (IBI_PL). Dla poszczególnych typów abiotycznych lub ich grup przygotowane zostały oddzielne matryce, pozwalające na ocenę stanu/potencjału ekologicznego.

Wskaźnik Integralności Biotycznej IBI, bazujący na zespołach ryb, ocenia je w wersji oryginalnej poprzez system 12 składników zgrupowanych w trzech kategoriach opisujących 1) bogactwo i skład gatunkowy, 2) strukturę trofi czną, 3) liczebność i kondycję zespołu ryb (Karr, 1981; Karr i in. 1986).

Wskaźnik IBI_PL jest obliczany dla następujących typów i podtypów abiotycz-

nych rzek:

 Typ 21a wielkie rzeki nizinne z dnem piaszczystym – powierzchnia zlewni >10 000 km2;

 Typ 21b wielkie rzeki nizinne z dnem żwirowym – powierzchnia zlewni >10 000 km2;

 Typ 23 rzeki nizinne organiczne – powierzchnia zlewni <100 km2;

 Typ 24 rzeki nizinne organiczne – powierzchnia zlewni 100–10 000 km2;

 Typ 25a rzeki śródjeziorne bez występowania ryb łososiowatych – powierzchnia zlewni <100km2 i 100–10 000 km2;

 Typ 25b rzeki śródjeziorne z obecnością ryb łososiowatych – powierzchnia zlewni

<100km2 i 100–10 000 km2;

 Typ 26 ciek w dolinie wielkiej rzeki nizinnej łososiowatych – powierzchnia zlewni

<100km2 i 100–10 000 km2.

Wskaźnik IBI_PL składa się z 12 metryk określających biologiczny stan ichtiofauny, w oparciu o grupy ekologiczne gatunków ryb (Tab. 12), zebranych w 3 kategorie (Tab. 13): 1) Bogactwo zespołu ryb i proporcje gatunkowe;

2) Proporcje grup trofi cznych;

3) Obfi tość i zdrowotność zespołów ryb.

Dla każdego z wymienionych typów i podtypów rzek wybrano po 12 specyfi cznych metryk, które przedstawiono w 3 kategoriach (Tab. 13). Wyliczone wartości poszczególnych metryk otrzymują punktację jakości: 5 – bardzo dobry; 3 – dostateczny; 1 – słaby. Granice wartości tych metryk dla każdej kategorii punktacji zostały wyznaczone w oparciu o analizę danych monitoringowych z nieprzekształconych stanowisk na rzekach z różnych regionów Polski i stanowią podstawę działania wskaźnika IBI_PL.

Aplikacja obliczeniowa wykorzystuje macierz zawierającą wykaz gatunków ryb i metryk wskaźnika IBI_PL w poszczególnych typach rzek oraz wbudowane równania gdzie: i-te wiersze określają gatunki ryb,

j-ote kolumny określają wybrane metryki dla ww. typów i podtypów abiotycznych rzek.

59

W macierzy przyjęto system 0–1 oznaczający, że każdemu gatunkowi przypisano przynależność do określonej grupy ekologicznej (1), lub brak takiej przynależności (0). Przynależność gatunków ryb do grup ekologicznych (gildii) przedstawiono w tabeli 12. Aplikacja obliczeniowa posiada wbudowany moduł IBI_PL z równaniami i funkcjami oraz określonymi granicami wartości metryk wraz z zakresami ich punktacji IBI (1–3–5). W ten sposób przy użyciu programu dokonywane jest zautomatyzowane kwalifi kowanie danych empirycznych uzyskanych w terenie do klas jakości według punktacji IBI.

Aplikacja obliczająca wskaźnik IBI_PL ustala typ abiotyczny badanej rzeki wykorzystując dane zawarte w arkuszu podstawowym pliku wejściowego, zaczerpnięte z charakterystyki JCWP w której położone jest stanowisko. Do ustalenia podtypu matrycy IBI_PL aplikacja wykorzystuje informacje dotyczące wysokości n.p.m. oraz dane o charakterze dna rzeki i obecności ryb łososiowatych w połowie (również zawarte w arkuszu podstawowym pliku wejściowego).

Tab. 12. Podstawowe ekologiczne grupy ryb i minogów występujących w systemach rzek Polski uwzględnianych w metrykach wskaźnika IBI_PL

Gatunek

Grupy ekologiczne

Pochodzenie

gatunku

nazwa łacińska

nazwa polska

trofi czna

rozrodcza przepływu

siedliskowa

Abramis ballerus

rozpiór

Ff

Ph

Lm

Wc

N

Abramis bjoerkna

krąp

I

Ph-l

Lm

Wc

N

Abramis brama

leszcz

O

Ph

Lm

B

N

Abramis sapa

sapa

I

Ph-l

R

B

N

jesiotr

Acipenser oxyrinchus

I

L

R

B

N

ostronosy

jesiotr

Acipenser sturio

I

L

R

B

N

zachodni

Alburnoides bipunctatus

piekielnica

I

L

R

Wc

N

Alburnus alburnus

ukleja

I

Ph-l

R

Wc

N

Alosa alosa

aloza

Ff

Pe

Lm/R

Wc

N

Alosa fallax

parposz

O/I

Pe

Lm/R

Wc

N

Ameiurus melas

sumik czarny

I

Ph

Lm

B

A

sumik

Ameiurus nebulosus

I

Ph

Lm

B

A

karłowaty

Anguilla anguilla

węgorz

P

Spec

Lm

B

N

Aspius aspius

boleń

P

L

R

Wc

N

Barbatula barbatula

śliz

I

PS

R

B

N

Barbus barbus

brzana

I

L

R

B

N

brzanka

Barbus cyclolepis

I

L

R

B

N

karpacka

Barbus meridionalis

brzanka

I

L

R

B

N

Barbus peloponnesius

brzanka

I

L

R

B

N

60

Gatunek

Grupy ekologiczne

Pochodzenie

gatunku

nazwa łacińska

nazwa polska

trofi czna

rozrodcza przepływu

siedliskowa

Barbus petenyi

brzanka

I

L

R

B

N

Carassius auratus

karaś złocisty

O

Ph

Lm

B

A/AI

Carassius carassius

karaś pospolity

O

Ph

Lm

B

N

karaś

Carassius gibelio

O

Ph

Lm

B

A/AI

srebrzysty

Chondrostoma nasus

świnka

H

L

R

B

N

sumik

Clarias gariepinus

O

Ph

Lm

B

AI

afrykański

Cobitis taenia

koza

I

Ph

R

B

N

Coregonus albula

sielawa

Ff

Ph - PS

Lm

Wc

N

Coregonus lavaretus

sieja

Ff

L/PS

Lm

Wc

N

Coregonus peled

peluga

Ff

PS

Lm

Wc

AI

głowacz

Cottus gobio

I

L

R

B

N

białopłetwy

głowacz

Cottus poecilopus

I

L

R

B

N

pręgopłetwy

Ctenopharyngodon idella amur biały

H

Pe

Lm

Wc

AI

Cyprinus carpio

karp

I

Ph

Lm

B

AI

Esox lucius

szczupak

P

Ph

Lm

Wc

N

minóg

Eudontomyzon mariae

Ff

L

R

B

N

ukraiński

Eupallasella perenurus

strzebla błotna

I

Ph

Lm

Wc

N

Gasterosteus aculeatus

ciernik

I

Ph

Lm

Wc

N

Gobio gobio

kiełb

I

PS

R

B

N

Gobio kesslerii

kiełb Kesslera

I

PS

R

B

N

Gymnocephalus cernuus

jazgarz

I

Ph-l

Lm

Wc

N

Hucho hucho

głowacica

P

L

R

Wc

AI*

Hypophthalmichthys

tołpyga biała

Ff

Pe

Lm

Wc

AI

molitrix

Lampetra fl uviatilis

minóg rzeczny

Ff

L

R

B

N

minóg

Lampetra planeri

Ff

L

R

B

N

strumieniowy

Lepomis gibbosus

bass słoneczny

O

PS

Lm

Wc

AI

Leucaspius delineatus

słonecznica

O

Ph

Lm

Wc

N

Leuciscus cephalus

kleń

I/P

L

R

Wc

N

Leuciscus idus

jaź

O

Ph

R/Lm

Wc

N

Leuciscus leuciscus

jelec

I

Ph-l

R

Wc

N

Lota lota

miętus

I/P

Ps

R/Lm

Wc

N

61

Gatunek

Grupy ekologiczne

Pochodzenie

gatunku

nazwa łacińska

nazwa polska

trofi czna

rozrodcza przepływu

siedliskowa

Misgurnus fossilis

piskorz

I

Ph

Lm

B

N

Neogobius fl uviatilis

babka szczupła

I

L

Lm

B

A

Neogobius

babka łysa

I

L

Lm

B

A

gymnotrachelus

Neogobius melanostomus babka bycza

I/P

L

Lm

B

A

Oncorhynchus mykiss

pstrąg tęczowy

I/P

L

R

Wc

AI

Oreochromis niloticus

tilapia

H

PS

Lm

Wc

AI

Osmerus eperlanus

stynka

Ff

L-pe

Lm

Wc

N

Pelecus cultratus

ciosa

Ff/I

Pe

R

Wc

N

Perca fl uviatilis

okoń

I/P

Ph-l

Lm/R

Wc

N

Perccottus glenii

trawianka

I

Ph

Lm

B

A

Petromyzon marinus

minóg morski

Ff

L

R

B

N

strzebla

Phoxinus phoxinus

O

L

R

Wc

N

potokowa

Platichthys fl esus

stornia

I

PS

Lm

B

N

Proterorhinus

babka

I

L

Lm

B

A

semilunaris

rurkonosa

czebaczek

Pseudorasbora parva

I

Ph-l

R

B

A

amurski

Pungitius pungitius

cierniczek

I

Ph

Lm

Wc

N

Rhodeus amarus

różanka

H

OS

Lm/R

Wc

N

kiełb

Romanogobio vladykovi

I

PS

R

B

N

białopłetwy

Rutilus rutilus

płoć

O

Ph

Lm

Wc

N

Sabanejewia aurata

koza złotawa

I

Ph-l

R

B

N

Salmo salar

łosoś atlantycki P/I

L

R

Wc

N

pstrąg

Salmo trutta fario

I/P

L

R

Wc

N

potokowy

Salmo trutta lacustris

troć jeziorowa

P/I

L

R

Wc

N

Salmo trutta trutta

troć wędrowna

P/I

L

R

Wc

N

Salvelinus alpinus

palia

I/P

L

R

Wc

AI

Salvelinus fontinalis

pstrąg źródlany I/P

L

R

Wc

AI

Sander lucioperca

sandacz

P

Ph

Lm/R

Wc

N

Scardinius

wzdręga

H

Ph

Lm

Wc

N

erythrophthalmus

Silurus glanis

sum

P

Ph

R

B

N

Th

ymallus thymallus

lipień

I

L

R

Wc

N

Tinca tinca

lin

I

Ph

Lm

B

N

62

Gatunek

Grupy ekologiczne

Pochodzenie

gatunku

nazwa łacińska

nazwa polska

trofi czna

rozrodcza przepływu

siedliskowa

muławka

Umbra krameri

O

Ph

Lm

B

AI

bałkańska

muławka

Umbra pygmaea

wschodnio-

O

Ph

Lm

B

AI

amerykańska

Vimba vimba

certa

I

L

R

B

N

Ff – fi lter feeders – odżywiające się przez fi ltrację;

P

– piscivores – drapieżne;

I – invertivores – odżywiające się fauną bezkręgową;

O – omnivores – wszystkożerne;

H – herbivores – roślinożerne;

L

– lithophilous – rozród na substracie żwirowym i kamiennym;

Ph – phytophilous – rozród na substracie roślinnym;

Ph-l – phyto-lithophilous – rozród na substracie roślinnym miękkim lub stałym; PS – psammophilous – rozród na substracie piaszczystym;

OS – ostracophilous – rozwój ikry w jamie płaszczowej małży; L-pe – litho-pelagophilous – rozród na kamieniach, ikra unoszona z prądem wody; Pe – pelagophilous – ikra unoszona z prądem wody;

R

– reolimnic – ryby preferujące szybki nurt wody;

Lm – limnophilic – ryby występujące w wolno płynących wodach; Wc – water column – ryby toni wodnej (nektoniczne);

B

– benthic – ryby przydenne;

N – native species – gatunki rodzime;

A – aliens – gatunki obce; AI – obce pochodzące z zarybień;

* gatunek rodzimy w zlewni Dunaju.

Sposób obliczania poszczególnych metryk IBI_PL

Kategoria „Bogactwo zespołu ryb i proporcje gatunkowe”

Pierwsze cztery metryki: całkowite bogactwo gatunkowe, bogactwo grupy gatunków toni wody, bogactwo grupy gatunków przydennych oraz bogactwo gatunków typowych dla wielkich rzek (Tab. 13) wyznaczano dwoma sposobami. Dla rzek typu 21a piaszczystego i 21b żwirowego wyznaczono wartości graniczne klas IBI_PL w oparciu o archiwalne dane uzyskane z odłowów ryb, co umożliwiło przeprowadzenie estymacji danych aktualnych z badanych stanowisk i okre-

ślanie ich punktacji IBI_PL. W przypadku typów 23, 24, 25a i 25b i 26 dla tych metryk wyznaczono prostoliniowe funkcje zależności y = a + bx, gdzie:

y

– bogactwo gatunkowe wyrażone liczbą gatunków ryb;

x

– zlogarytmowana (ln) wartość powierzchni dorzecza (km2);

a i b – parametry funkcji.

Punkty na wykresie zależności między liczbą gatunków ryb a logarytmem powierzchni dorzecza tworzą trójkąt prostokątny. Według klasycznej metody IBI wykres taki dzielono na trzy równe części (trójkąty) i wykreślano trzy linie maksymalnego bogactwa gatunko-63

wego (Ryc. 10) określające górne granice liczby gatunków dla danej wielkości i typu rzeki.

Nadawano tym granicom punkty jakości IBI według zasady: najwyżej leżąca linia – 5 pkt, środkowa – 3 pkt i najniższa linia 1 – pkt. Były one podstawą do oceny IBI dla stanowiska monitoringowego. Podstawą wyznaczenia funkcji zależności były wcześniej wykreślone linie maksymalnego bogactwa gatunkowego i przebiegające bezpośrednio wzdłuż nich dane (punkty) liczby gatunków skorelowane z wielkością powierzchni dorzecza. Istotą tych funkcji jest określenie modelowego (hipotetycznego) bogactwa gatunkowego wyrażonego liczbą gatunków ryb, odpowiednio dla danego typu rzeki i jej wielkości oraz powierzchni dorzecza.

Funkcje te są zatem górnymi granicami zakresów klas jakości IBI określonych punktami: 5 pkt, 3 pkt, 1 pkt (Ryc. 10) i wobec nich prowadzona jest klasyfi kacja danych empirycznych z badanych stanowisk.

Wyznaczono 15 takich funkcji dla poszczególnych typów rzek, które następnie zostały wbudowane w moduł IBI_PL komputerowej aplikacji obliczeniowej. Przykładowo, dla metryki

„Całkowite bogactwo gatunkowe” dla rzek typ 23, 24 i 26 wyznaczono następujące funkcje w za-kresach jakości IBI:

IBI – 5 pkt > funkcji dla 3 pkt

IBI – 3 pkt < y = 1,7949 x + 0,6824 <

IBI – 1 pkt < y = 0,9006 x – 0,3827 <

Znak < przed równaniem funkcji oznacza domknięcie zakresu klasy, znak < postawiony za równaniem oznacza otwarcie zakresu klasy w dół, znak > otwarcie zakresu do góry.

Pozostałe metryki w kategorii „Bogactwo zespołu ryb i proporcje gatunkowe” to: H ‘

– wskaźnik wyrównania gatunkowego Pielou wyrażony wzorem E = ln S

gdzie: Hʹ to wskaźnik różnorodności ogólnej liczony według wzoru

S

n

n

H ‘= −¦§ i · § i ·

¨

¸ ⋅ ln¨

¸; S – liczba gatunków;

i=1 © N ¹

© N ¹

– % udział gatunków litofi lnych;

– % udział gatunków litofi lnych z wykluczeniem łososiowatych;

– % udział gatunków wskaźnikowych dla wielkich rzek;

– % udział gatunków wskaźnikowych;

– % udział szczupaka;

– % udział płoci;

– % udział gatunków eutrofi zujących.

Metryki te są odpowiednio dobierane do specyfi ki typów rzek. Zachowana jest stała liczba metryk w omawianej kategorii, która dla każdego typu rzeki wynosi 6 (Tab. 13). W strukturę programu wbudowano formuły obliczające określone wcześniej granice klas jakości IBI oraz udziały procentowe gatunków ryb lub grup gatunków:

64

S n

¦ i

% n

i

i =

N gdzie:

n – liczba osobników i – tego gatunku na stanowisku,

i

N – całkowita liczba osobników ryb na stanowisku,

S – liczba gatunków w danej grupie na stanowisku.

Równanie to zastosowano także do metryk zawartych w kolejnych kategoriach.

Ryc. 10. Zależność między logarytmem powierzchni dorzecza a liczbą gatunków ryb w zespole. Przykład wyznaczania linii maksymalnego bogactwa gatunkowego (LMBG) dla trzech przedziałów punktacji IBI.

Kategoria „Proporcje grup trofi cznych”

Ta kategoria zawiera metryki określające grupy ryb związane z ich preferencjami pokar-mowymi i procentowy udział osobników należących do tych grup. Wyznaczono w niej 6 metryk, dobieranych stosownie do specyfi ki rzek:

– % udział drapieżnych;

– % udział względnie drapieżnych;

– % udział odżywiających się bezkręgowcami i minogów;

– % udział względnie drapieżnych i odżywiających się bezkręgowcami;

– % udział grupy wszystkożernych;

– % udział wszystkożernych z wykluczeniem płoci.

65

Kategoria „Obfi tość i zdrowotność zespołów ryb”

Wyróżniono w tej kategorii trzy metryki dotyczące stanu zdrowotności, ogólnej liczebności zespołu ryb oraz udziału gatunków obcych.

Charakterystyka metryk wskaźnika IBI_PL

Do metryk o charakterze jakościowym zalicza się 4 pierwsze metryki wymienione w grupie „Skład i bogactwo gatunkowe” (Tab. 13). Metryka „Całkowite bogactwo gatunków”

odzwierciedla ogólne zróżnicowanie zespołu ichtiofauny, kolejne metryki: „Bogactwo gatunków toni wody” i „Bogactwo gatunków strefy przydennej” odnoszą się do grup ekologicznych związanych z preferencjami siedliskowymi, zaś metryka służąca do oceny stanu środowiska wielkich rzek nizinnych, obejmuje bogactwo gatunków typowych dla dużych rzek, takich jak: sandacz Sander lucioperca, boleń Aspius aspius, brzana Barbus barbus, leszcz Abramis brama, sum Silurus glanis, jesiotr ostronosy Acipenser oxyrinchus, jesiotr zachodni Acipenser sturio, parposz Alosa fallax i aloza Alosa alosa. Kolejną metryką jakościową, wykorzystywaną w metodzie IBI_PL dla wielkich rzek nizinnych o dnie żwirowym, jest wskaźnik wyrównania gatunkowego Pielou E (Głowaciński 1996). Metryka ta odzwierciedla proporcjonalność zespołu ichtiofauny i wykazuje niższe wartości w przypadku znacznej dominacji pojedynczych gatunków.

W metodzie IBI_PL wykorzystywany jest szereg metryk opartych na proporcjach ilo-

ściowych, tzn. udziale osobników należących do poszczególnych gatunków wskaźnikowych lub grup ekologicznych czy gatunków charakterystycznych dla typu rzeki. Należą do nich następujące metryki z grupy „Skład i bogactwo gatunkowe” (Tab. 13): % udział gatunków litofi lnych, % udział szczupaka, % udział płoci, % udział ryb łososiowatych. Dla wielkich rzek nizinnych piaszczystych wykorzystywany jest ponadto jako metryka % udział gatunków wskaźnikowych, do których należą: jesiotr ostronosy Acipenser oxyrinchus, jesiotr zachodni Acipenser sturio, szczupak Esox Lucius, troć wędrowna Salmo trutta trutta, łosoś atlantycki Salmo salar, różanka Rhodeus amarus, wzdręga Scardinius erythrophthalmus, certa Vimba vimba, świnka Chondrostoma nasus, minóg morski Petromyzon marinus, minóg rzeczny Lampetra fl uviatilis oraz minóg ukraiński Eudontomyzon mariae. Z kolei dla wielkich rzek nizinnych żwirowych zastosowano metrykę opartą o % udział gatunków eutrofi zujących, do których zaliczono: płoć Rutilus rutilus, ukleję Alburnus alburnus i jazia Leuciscus idus. Wymienione metryki odzwierciedlają proporcje osobników należących do poszczególnych grup ekologicznych, czy taksonów o charakterze wskaźnikowym w zespole ichtiofauny. Należy zwrócić uwagę, że większy udział niektórych grup czy gatunków (np. ryb łososiowatych), przekłada się na wzrost wartości wskaźnika, a dla niektórych metryk zależność jest odwrot-na – np. wzrost udziału gatunków eutrofi zujących, czy udziału płoci powoduje zmniejszenie wartości wskaźnika IBI_PL (Tab. 13).

W kategoriach: „Proporcje grup trofi cznych” oraz „Obfi tość i zdrowotność ryb” wszystkie metryki wskaźnika IBI_PL opierają się na proporcjach osobników poszczególnych gatunków 66

lub ich grup. Kategoria„Proporcje grup trofi cznych” odnosi się do struktury trofi cznej zespołu ichtiofauny, przy czym na wzrost wartości IBI_PL dla odpowiednich typów rzek wpływa większy udział gatunków drapieżnych, względnie drapieżnych i odżywiających się bezkręgowcami.

Natomiast zwiększony udział gatunków wszystkożernych przekłada się na obniżenie wartości wskaźnika (Tab. 13). Ostatnia kategoria metryk odnosi się do stanu zdrowotnego populacji ryb, udziału gatunków obcych oraz ogólnej liczebności lub biomasy zespołu ichtiofauny w odniesieniu do jednostki nakładu połowowego ( CPUE – catch per unit eff ort). W grupie tej jedynie wzrost wartości CPUE przekłada się na wyższą ocenę wskaźnika IBI_PL, podczas gdy zarówno zwiększenie udziału hybryd i osobników z anomaliami, jak też udziału gatunków obcych skutkuje obniżeniem wyniku IBI_PL (Tab. 13).

Tab. 13. Metryki stosowane do obliczania wskaźnika IBI_PL. Zaznaczono wpływ zmian wartości metryki na wartość wskaźnika. Grupy ekologiczne ryb – patrz Tab. 12

Typy abiotyczne rzek

Rzeki

Rzeki

Efekt

Wielkie

Wielkie

Rzeki

Metryki

międzyjeziorne międzyjeziorne

metryki

rzeki

rzeki

organiczne

typ 25a

typ 25b

typ 21a

typ 21b

typ 23,

(bez ryb

(z rybami

piaszczysty żwirowy

24, 26

łososiowatych)

łososiowatymi)

1. Bogactwo zespołu ryb i proporcje gatunkowe (liczba gatunków lub % udział osobników) Całkowite bogactwo gatunków

>

+

+

+

+

+

Bogactwo gatunków toni wody

>

+

+

+

+

+

Bogactwo gatunków strefy

>

+

+

+

+

+

przydennej

Bogactwo gatunków typowych

>

+

dla wielkich rzek1)

Wskaźnik wyrównania

>

+

gatunkowego E

% udział gatunków litofi lnych

>

+

% udział gatunków litofi lnych

+

z wykluczeniem łososiowatych

% udział gatunków

wskaźnikowych dla wielkich

>

+

rzek2)

% udział gatunków

>

+

+

wskaźnikowych3)

% udział szczupaka

>

+

+

+

% udział płoci

<

+

+

+

% udział gatunków

<

+

eutrofi zujących4)

67

Typy abiotyczne rzek

Rzeki

Rzeki

Efekt

Wielkie

Wielkie

Rzeki

Metryki

międzyjeziorne międzyjeziorne

metryki

rzeki

rzeki

organiczne

typ 25a

typ 25b

typ 21a

typ 21b

typ 23,

(bez ryb

(z rybami

piaszczysty żwirowy

24, 26

łososiowatych)

łososiowatymi)

2. Proporcje grup trofi cznych (% osobników)

% udział drapieżnych

>

+

+

+

+

% udział względnie

>

+

drapieżnych

% udział odżywiających się

>

+

+

bezkręgowcami i minogów

% udział względnie

drapieżnych i odżywiających

>

+

+

+

się bezkręgowcami

% udział wszystkożernych

<

+

% udział wszystkożernych

<

+

+

+

+

z wykluczeniem płoci

3. Obfi tość i zdrowotność zespołów ryb

% udział osobników

<

+

+

+

+

+

z anomaliami i hybryd

Obfi tość ryb wyrażona

połowem na jednostkę CPUE

>

+

+

+

+

+

(liczebność na jednostkę

powierzchni)

% udział osobników obcych

<

+

+

+

+

+

gatunków

> wzrost wartości metryki odpowiada wzrostowi wartości wskaźnika;

< wzrost wartości metryki odpowiada spadkowi wartości wskaźnika;

1) Sander lucioperca, Aspius aspius, Barbus barbus, Abramis brama, Silurus glanis; Acipenser oxyrinchus, Acipenser sturio, Alosa fallax, Alosa alosa;

2) Acipenser oxyrinchus, Acipenser sturio, Chondrostoma nasus, Esox Lucius, Eudontomyzon mariae, Lampetra fl uviatilis, Petromyzon marinus, Rhodeus amarus, Salmo salar, Salmo trutta trutta, Scardinius erythrophthalmus, Vimba vimba; 3) Misgurnus fossilis, Rhodeus amarus, Scardinius erythrophthalmus, Tinca tinca; 4) Rutilus rutilus, Alburnus alburnus, Leuciscus idus;

CPUE – catch per unit eff ort – odłów na jednostkę nakładu połowowego; N – liczba ryb;

B – biomasa ryb.

INTERPRETACJA WYNIKÓW WSKAŹNIKA DLA RYB DIADROMICZNYCH (D)

JAKO METODY UZUPEŁNIAJĄCEJ OCENĘ STANU ALBO POTENCJAŁU

EKOLOGICZNEGO Z ZASTOSOWANIEM WSKAŹNIKÓW EFI+PL I IBI_PL

Wskaźniki EFI+PL i IBI_PL oceniają stan/potencjał ekologiczny JCWP na podstawie danych o strukturze ichtiofauny na stanowisku zlokalizowanym w punkcie prowadzenia monitoringu. Tymczasem jedną z właściwości ryb jest podejmowanie dłuższych lub krótszych wędró-

wek w systemie rzecznym, np. w celu dotarcia na tarliska, żerowiska lub do miejsc zimowania (Wiśniewolski 2002). Szczególną grupę stanowią gatunki diadromiczne (Tab. 5), które do realizacji pełnego cyklu życiowego wymagają zarówno środowiska słodkowodnego jak morskiego.

Stanowią one niezwykle cenną grupę wskaźnikową, pozwalającą na oszacowanie wpływu antro-pogenicznych zaburzeń ciągłości rzek na stan środowiska. Ponieważ gatunki te przemieszczają się często na odcinkach kilkuset kilometrów, ocena ich występowania w badanym punkcie odzwierciedla stan całego systemu rzecznego, traktowanego jako funkcjonalna całość.

Wskaźnik D, oparty na module Diadromous metody EFI+, bazuje na porównaniu liczby gatunków diadromicznych notowanych w badanej rzece historycznie i występujących obecnie.

Obie te wartości ustalane są na podstawie dostępnych źródeł, przy czym wykorzystywane są nie tylko wyniki odłowów, ale też dane literaturowe, informacje od użytkowników wód itp. Ze względu na znaczny stopień fragmentacji sieci rzecznej Polski (Wiśniewolski i Engel 2006, Błachuta 2010) przyjęto dla tego wskaźnika stosunkowo liberalne granice klas, zakładając, że obecność przynajmniej połowy gatunków notowanych historycznie w badanej rzece pozwala na pozostawienie oceny uzyskanej metodą EFI+PL lub IBI_PL bez zmian. W odniesieniu do stanowisk, dla których notowane jest obecnie mniej niż 50% występujących historycznie gatunków dwuśrodowiskowych, przyjęto korektę oceny wyznaczonej za pomocą wskaźnika podstawowego przez obniżenie klasy stanu/potencjału ekologicznego o jeden. Oznacza to, że obecność mniej niż połowy gatunków diadromicznych uniemożliwia osiągnięcie stanu bardzo dobrego (lub maksymalnego potencjału) i zmniejsza prawdopodobieństwo uzyskania stanu/potencjału dobrego przez JCWP objętą monitoringiem. Należy podkreślić, że przywrócenie ciągłości szlaku migracji gatunków dwuśrodowiskowych, np. przez budowę funkcjonalnych przepławek lub obejść dla ryb (FAO/DVWK/WWF.

PL. 2016) na istniejących piętrzeniach w zlewni badanej rzeki, będzie skutkowało podniesieniem wyniku o jedną klasę przy ponownej ocenie JCWP w oparciu o ichtiofaunę, przy założeniu, że stan lokalnych populacji ryb ocenianych wskaźnikiem podstawowym nie ulegnie pogorszeniu.

Jeżeli brak jest informacji na temat historycznego występowania gatunków diadromicznych, wskaźnika D nie oblicza się. Analogicznie postępuje się w przypadku, gdy istnieją dane literaturowe świadczące, że w badanej rzece gatunki takie nie występowały, ze względu na naturalny brak dogodnych siedlisk. Wskaźnik D nie jest stosowany również dla rzek międzyjeziornych (typ 25) i organicznych (typ 23, 24), w których gatunki dwuśrodowiskowe odgrywały z reguły mniej istotną rolę ekologiczną niż w innych typach rzek.

69

WYNIKI OCENY STANU/POTENCJAŁU EKOLOGICZNEGO

STANOWISK MONITOROWANYCH W LATACH 2011–2015

Oceną stanu ekologicznego lub potencjału ekologicznego objęto 937 stanowisk (Ryc.

11), zlokalizowanych w 834 jednolitych częściach wód powierzchniowych, w których prowadzono monitoring ichtiofauny w latach 2011–2015 (Tab. 14). Nie dokonano oceny 24 stanowisk (2,5%), z czego na: 14 stanowiskach stwierdzono brak ryb, na 6 stanowiskach – brak wody, zaś dla 4 stanowisk należących do typu 22 – oceny nie wykonuje się. Pozostałe stanowiska oceniano następująco: metodą EFI+PL – 707 stanowiska (75,5%), metodą IBI_PL – 206 stanowisk (22%).

Wyniki przeprowadzonej na podstawie ichtiofauny oceny stanu/potencjału monitorowanych 937 stanowiskach (4 stanowiska nie oceniane – typ abiotyczny 22), przedstawiono w tabeli 14. Stanowiska badane metodą EFI+PL w łącznej liczbie 727 sklasyfi kowano następująco:

 Klasa I – 13 stanowisk,

 Klasa II – 149 stanowisk,

 Klasa III – 229 stanowisk,

 Klasa IV – 173 stanowiska,

 Klasa V – 143 stanowiska.

Nie ocenione:

 brak ryb – 14 stanowisk,

 brak wody – 6 stanowisk.

Stanowiska oceniane metodą IBI_PL w łącznej liczbie 206 mieściły się w następujących klasach:

 Klasa I – 5 stanowisk,

 Klasa II –15 stanowisk,

 Klasa III – 73 stanowiska,

 Klasa IV – 84 stanowiska,

 Klasa V – 29 stanowisk.

Co najmniej dobry stan ekologiczny stwierdzono dla 111 stanowisk (22%), zaś co najmniej dobry potencjał ekologiczny odnotowano dla 71 stanowisk (18%). Oznacza to, iż odpowiednio 78 i 82% stanowisk uzyskało ocenę stanu lub potencjału ekologicznego poniżej dobrego (Tabela 14). Rozmieszczenie stanowisk monitorowanych w latach 2011–2015 przedstawiono na rycinie 11, natomiast wyniki oceny stanu/potencjału ekologicznego JCWP ocenionych metoda EFI+PL albo IBI_Pl – odpowiednio na rycinach 12 i 13.

Spośród stanowisk ocenianych metodą EFI+PL do bardzo dobrego i dobrego stanu ekologicznego zaklasyfi kowanych zostało 24%. Podobnie bardzo dobrym i dobrym potencjałem charakteryzowało się 21% stanowisk. Słabym i złym stanem względnie potencjałem ekologicznym charakteryzował się również taki sam odsetek stanowisk – po 45%.

W ocenie metodą IBI_PL bardzo dobry i dobry stan ekologiczny stwierdzono dla 13%

stanowisk, natomiast potencjał tylko dla 7%. Słabym i złym stanem ekologicznym odznaczało 70

się natomiast 53% ocenianych stanowisk. W odniesieniu do oceny potencjału ekologicznego

– słaby i zły stwierdzono dla 57% stanowisk.

W ramach udoskonalenia metody EFI+IBI_PL zweryfi kowano granice klas dla wskaź-

nika IBI_PL, przyjmując niższe przedziały wartości. Pomimo tego wskaźnik IBI_PL w dalszym ciągu wykazuje bardziej surowe oceny niż wskaźnik EFI+PL. W latach 2011–2015 odnotowano blisko dwukrotnie mniejszy udział stanowisk sklasyfi kowanych do dobrego stanu ekologicznego metodą IBI_PL niż metodą EFI+PL. W odniesieniu do potencjału ekologicznego różnica ta była trzykrotna. Wskazuje to na potrzebę dalszej kalibracji granic klas wskaźnika IBI_Pl w oparciu o szerszy materiał zgromadzony w kolejnych cyklach monitoringowych.

Tab. 14. Wyniki oceny stanu/potencjału ekologicznego przeprowadzona na podstawie ichtiofauny dla 937 stanowisk monitoringu w latach 2011–2015 metodą EFI+IBI_PL

EFI+PL

IBI_PL

Klasa*

Stan

Potencjał

Stan

Potencjał

%

%

%

%

ekologiczny

ekologiczny

ekologiczny

ekologiczny

1

9

2.2%

4

1.3%

3

2.8%

2

2.0%

2

89

22.0%

60

19.8%

10

9.3%

5

5.1%

3

125

30.9%

104

34.3%

38

35.2%

35

35.7%

4

103

25.5%

70

23.1%

42

38.9%

42

42.9%

5

78

19.3%

65

21.5%

15

13.9%

14

14.3%

Razem

404

100%

303

100%

108

100%

98

100%

ocenione

Nie

13

–

7

–

0

–

0

–

ocenione**

Brak oceny

3

–

1

–

0

–

0

–

typ 22

Razem

420

–

311

–

108

–

98

–

** Klasa oceny: 1 – bardzo dobry/maksymalny, 2 – dobry, 3 – umiarkowany, 4 – słaby, 5 – zły;

** Brak ryb, brak wody na stanowisku.

Przedstawiona na rycinie 11 lokalizacja punktów monitoringu ichtiofauny odpowiada rozmieszczeniu punktów monitoringu diagnostycznego, wyznaczonych na lata 2011–2015

w ramach założeń PMŚ. Regionami o największym pokryciu siecią punktów monitoringowych są: Pomorze, Podlasie, Małopolska i południowa część Podkarpacia. Zaznaczają się również re-jony niedostatecznie przebadane: wschodnia Wielkopolska, zachodnie Mazowsze i Kujawy, Ma-zury oraz Górny Śląsk. Regiony te powinny zostać objęte proporcjonalnie gęstszą siecią punków monitoringu ichtiofauny w kolejnych latach.

Rozpatrując lokalizację rzek ocenianych za pomocą obydwu metod widoczne jest, że metoda EFI+PL znajduje zastosowanie zarówno do rzek położonych na wyżynach, jak i na terenach nizinnych (Ryc. 12). Natomiast metodą IBI_PL znacznie częściej oceniane są rzeki w regionach nizinnych (Ryc. 13). Wynika to z rozmieszczenia geografi cznego typów abiotycznych rzek ocenianych za pomocą poszczególnych wskaźników. Rzeki organiczne i międzyjeziorne występują prze-71

Ryc. 11. Rozmieszczenie stanowisk monitoringowych badanych w 2011, 2012, 2014 i 2015 roku Ryc. 12. Ocena stanu/potencjału ekologicznego JCWP wykonana na podstawie ichtiofauny metodą EFI+PL na stanowiskach monitoringowych w latach 2011, 2012, 2014 i 2015

72

Ryc. 13. Ocena stanu/potencjału ekologicznego JCWP wykonana na podstawie ichtiofauny metodą IBI_PL na stanowiskach monitoringowych w latach 2011, 2012, 2014 i 2015.

ważnie w północnej i centralnej Polsce (pas pojezierzy), oraz wzdłuż wschodniej granicy kraju.

Również stanowiska na wielkich rzekach nizinnych, oceniane metodą IBI_PL, zlokalizowane są w środkowym i dolnym biegu tych rzek, czyli w wymienionych wyżej regionach Polski.

Rozmieszczenie geografi czne JCWP, które uzyskały co najmniej dobry stan/potencjał ekologiczny, wykazuje pewne prawidłowości. Stanowiska ocenione metodą EFI+PL w co najmniej dobrym stanie/potencjale ekologicznym przeważały w południowej i południowo-

-wschodniej Polsce (rzeki wyżynne i górskie) oraz w pasie pojezierzy (rzeki nizinne). Najniższe oceny uzyskały stanowiska położone w centralnej i wschodniej Polsce (województwo łódzkie, świętokrzyskie, podlaskie i lubelskie) oraz na Śląsku (Ryc. 12). Również w przypadku rzek ocenianych metodą IBI_PL stanowiska skalsyfi kowane w co najmniej dobrym stanie lub potencjale ekologicznym znajdowały się przeważnie w pasie pojezierzy i na krańcach północno-wschodnich. Natomiast rzeki w centralnej i południowej Polsce oraz mniejsze cieki zlokalizowane na Podlasiu i wzdłuż wschodniej granicy kraju wykazywały niski status ekologiczny (Ryc. 13). Rozmieszczenie geografi czne ocen wskaźników ichtiologicznych w znacznej mierze odpowiada po-ziomowi przekształcenia antropogenicznego rzek i potoków, który jest najwyższy w centralnej, południowej i południowo-zachodniej Polsce, a w odniesieniu do małych cieków w krajobrazie rolniczym – także na Podlasiu i Lubelszczyźnie. Mniej zmienione rzeki i potoki występują natomiast liczniej w terenach górskich (południowa Polska) oraz w rejonie pojezierzy i na krańcach północno-wschodnich.

73

UZASADNIENIE ODSTĄPIENIA OD OCENY W OPARCIU

O ICHTIOFAUNĘ RZEK TYPU ABIOTYCZNEGO NR 22

(RZEKA PRZYUJŚCIOWA POD WPŁYWEM WÓD SŁONYCH)

Rzeki pod wpływem wód słonych stanowią typ abiotyczny o szczególnej charakterystyce warunków środowiskowych oraz specyfi cznym składzie zespołów organizmów wodnych. W Polsce wyróżniono 16 JCWP tego typu, obejmujących w większości krótkie, ujściowe odcinki rzek przymorskich, często łączące jezioro przymorskie lub zalew z morzem. Są to rzeki o wolnym nurcie i piaszczystym lub mulistym dnie, z ciepłą, słabo natlenioną wodą. Okresowe wlewy wód morskich (podczas sztormów) powodują zmiany chemizmu wód, w szczególności wzrost zasolenia, a także okresowe odwrócenie kierunku przepływu wody i jej podpiętrzenie w ujściowym odcinku rzeki. Flora i fauna tych środowisk związana jest z piaszczystym i mulistym substratem dennym.

Znaczną rolę siedliskotwórczą pełnią makrofi ty, które zapewniają dogodne kryjówki oraz miejsca żerowania i rozrodu większości taksonów. Rzeki tego typu należą do krainy jazgarza i zasiedlane są przez grupy ekologiczne ryb niewykazujących preferencji odnośnie prędkości nurtu, z przewagą gatunków psammofi lnych i fi tofi lnych. Gatunkami charakterystycznymi dla tego typu abiotycznego rzek są: jazgarz Gymnocephalus cernuus, ciernik Gasterosteus aculeatus, płoć Rutilus rutilus, leszcz Abramis brama, krąp Blicca bjoerkna, okoń Perca fl uviatilis, rozpiór Abramis ballerus i wę-

gorz Anguilla anguilla. Rzeki te są drogą migracji ryb dwuśrodowiskowych, w tym troci wędrow-nej Salmo trutta trutta, minoga rzecznego Lampetra fl uviatilis, minoga morskiego Petromyzon marinus oraz węgorza. Grupa gatunków towarzyszących jest liczna, najbardziej charakterystycznym jest stornia Platichthys fl esus, często spotykane są również szczupak Esox lucius, sandacz Sander lucioperca i jaź Leuciscus idus. Pozostałe gatunki, w tym litofi lne i wrażliwe na przekształ-

cenia siedlisk rzecznych występują nielicznie i tylko w niektórych rzekach tego typu.

W latach 2014 i 2015 odłowiono 4 stanowiska zlokalizowane w 4 spośród 16 JCWP wy-różnionych na rzekach typu abiotycznego nr 22. Pod względem liczby złowionych ryb zdecydowanie dominowały płoć i okoń, liczna była także ukleja i jazgarz (Tab. 15). W masie połowu zdecydowanie dominowała również płoć, natomiast drugim gatunkiem była troć wędrowna, ze względu na znaczne rozmiary osobnicze. Znaczący udział w masie połowów miały również szczupak i jaź. W składzie ichtiofauny omawianej grupy rzek zdecydowanie dominują gatunki eurytopowe, wykazujące szeroki zakres tolerancji warunków fi zykochemicznych i siedliskowych. Są one zatem odporne na antropogeniczne zmiany środowiska. Brak jest w wodach tego typu charakterystycznych gatunków wskaźnikowych, poza kilkoma sporadycznie notowanymi przedstawicielami gatunków litofi lnych: minóg strumieniowy Lampetra planeri, głowacz pręgo-płetwy Cottus poecilopus. Spotykane są również gatunki ryb dwuśrodowiskowych, jednak ich występowanie w środowisku rzecznym ma charakter okresowy – podczas migracji.

Swoisty skład zespołów ryb, w których gatunki reofi lne i litofi lne występują nielicznie, nie uzasadnia dalszego stosowania wskaźnika EFI+PL, który został wytypowany do oceny rzek 74

tego typu w ramach projektu „Badania ichtiofauny w latach 2010–2012 dla potrzeb oceny stanu ekologicznego wód wraz z udziałem w europejskim ćwiczeniu interkalibracyjnym – rzeki” (Prus i Wiśniewolski 2013) oraz wskazany w rozporządzeniu Ministra Środowiska z dnia 5 sierpnia 2016 r. (Dz. U. 2016, poz. 1187). Z kolei niewielka liczba dostępnych danych dla rzek tego typu (jedynie 4 stanowiska monitoringowe odłowione w latach 2014–2015) nie pozwala na przygo-towanie odrębnych matryc wskaźnika IBI_PL. Silna dominacja gatunków eurytopowych oraz niewielka liczba jednolitych części wód zaliczonych do omawianego typu (16 JCWP) nie wskazuje na możliwość stworzenia wariantu wskaźnika IBI_PL skutecznie oceniającego rzeki pod wpływem wód słonych nawet po uzyskaniu większej liczby danych połowowych. Z powyższych względów zrezygnowano z przeprowadzania oceny na podstawie ichtiofauny rzek typu abiotycznego nr 22 (Rzeka przyujściowa pod wpływem wód słonych).

Tab. 15. Typ abiotyczny 22 – Rzeka przyujściowa pod wpływem wód słonych. Proporcje liczby i masy ryb poszczególnych gatunków oraz ich frekwencja (F) wyrażona jako % liczby stanowisk, na których stwierdzono dany gatunek. Gatunki dominujące pod względem liczby złowionych ryb oznaczono wytłuszczonym drukiem Gatunek

Liczba

Masa

Liczba

Masa

ryb

F %

ryb (g)

ryb %

ryb %

nazwa łacińska

nazwa polska

(szt.)

Abramis bjoerkna

krąp

2

8

0,18

0,01

25

Abramis brama

leszcz

14

2748

1,25

4,14

50

Alburnus alburnus

ukleja

86

714

7,66

1,08

75

Anguilla anguilla

węgorz

3

1246

0,27

1,88

25

Carassius gibelio

karaś srebrzysty

4

314

0,36

0,47

25

Cobitis taenia

koza

1

2

0,09

<0,01

25

Cottus poecilopus

głowacz pręgopłetwy

9

237

0,8

0,36

25

Esox lucius

szczupak

25

8064

2,23

12,16

100

Gasterosteus aculeatus

ciernik

2

2

0,18

<0,01

25

Gobio gobio

kiełb

6

169

0,53

0,25

50

Gymnocephalus cernuus

jazgarz

75

270

6,68

0,41

50

Lampetra planeri

minóg strumieniowy

1

16

0,09

0,02

25

Leuciscus idus

jaź

19

6602

1,69

9,95

100

Lota lota

miętus

15

1995

1,34

3,01

25

Perca fl uviatilis

okoń

115

2807

10,25

4,23

100

Platichthys fl esus

stornia

4

15

0,36

0,02

25

Rhodeus amarus

różanka

1

2

0,09

<0,01

25

Rutilus rutilus

płoć

722

23596

64,35

35,57

100

Salmo trutta trutta

troć wędrowna

6

16817

0,53

25,35

50

Sander lucioperca

sandacz

1

23

0,09

0,03

25

Scardinius erythrophthalmus wzdręga

4

39

0,36

0,06

50

Tinca tinca

lin

7

647

0,62

0,98

50

Razem

22 gatunki

1122

66333

100

100

75

ANALIZA PRESJI ANTROPOGENICZNEJ DLA STANOWISK

OBJĘTYCH MONITORINGIEM ICHTIOFAUNY

W ramach obu projektów monitoringu ichtiofauny, realizowanych w latach 2011–2015

zespoły badawcze wykonały ekspercką analizę presji na stanowiskach monitoringowych, w oparciu o szereg parametrów, którym przypisano odpowiedni poziom natężenia (Tab. 16). Kompletne dane dotyczące presji zgromadzono dla 892 stanowisk. Następnie opracowano zbiorczą ocenę presji dla stanowisk, według kryteriów zamieszczonych w tabeli 17.

Tab. 16. Kryteria oceny presji stosowane w eksperckiej analizie presji Poziom natężenia presji

Parametr

0

1

2

3

Obecność przegrody w zlewni

brak

jedna

dwie

> 2 przegród

poniżej (do morza)

Liczba przegród w segmencie

brak

jedna

dwie

> 2 przegród

poniżej stanowiska

Liczba przegród w segmencie

brak

jedna

dwie

> 2 przegród

powyżej stanowiska

Piętrzenie w segmencie

brak

jest

–

–

praca

Wpływ zbiornika powyżej

zbiornik

zbiornik retencyjny (zmiana

brak

szczytowa

stanowiska na przepływ

przepływowy

reżimu hydrologicznego)

elektrowni

Pobór wody (np. rolnictwo,

silny (zmieniony reżim

przemysł, komunalne, stawy rybne, brak

jest

–

hydrologiczny)

naśnieżanie stoków) (segment)

Stawy rybne – wpływ na

brak

jest wpływ

–

–

ichtiofaunę (segment)

Zmiany temperatury wody (przez

silny wpływ (zmieniony

zbiornik lub stawy powyżej)

brak

jest wpływ

–

reżim termiczny)

(stanowisko)

Zmiany temperatury wody (przez

silny wpływ (zmieniony

inne czynniki niż zbiornik)

brak

jest wpływ

–

reżim termiczny)

(stanowisko)

Regulacja, przekształcenie siedlisk

niewielkie zmiany

odcinek wyprostowany

brak

–

w korycie rzeki (segment)

morfologii

i uregulowany

Obecność wałów i umocnień

umocnienia

brak

zmieniona linia brzegowa

–

przeciwpowodziowych (segment)

odsunięte od rzeki

antropogeniczny

Zakłócenie reżimu rumowiska

ubytek lub

zamulanie, utwardzenie

brak

–

(stanowisko)

gromadzenie

osadu

rumowiska

Nawigacja

brak

jest

–

–

duże natężenie (np. szlak

Ruch turystyczny, sporty wodne

brak

małe natężenie

–

kajakarski)

76

Poziom natężenia presji

Parametr

0

1

2

3

Presja wędkarska (i/lub

brak

jest

silna

–

kłusownicza)

silny wpływ (np. kolonie

Wpływ drapieżników

brak

niewielki wpływ

–

kormoranów)

silny – zmieniony skład

Wpływ zarybiania

brak

jest

–

ichtiofauny

Tab. 17. Kryteria ustalania zbiorczej klasy presji dla stanowiska, przyjęte w ocenie eksperckiej. Podano zakresy natężenia presji dla każdego parametru (Tab. 16) dopuszczalne dla danej klasy. Numeracja klas odpowiada klasom stanu ekologicznego przyjętym w RDW

Parametr

I klasa II klasa III klasa

IV klasa

V klasa

Obecność przegrody w zlewni poniżej (do morza)

0–1

0–2

0–3

0–3

0–3

Liczba przegród w segmencie poniżej stanowiska

0

0

0–1

0–2

0–3

Liczba przegród w segmencie powyżej stanowiska

0

0

0–1

0–2

0–3

Piętrzenie w segmencie

0

0

0

0–1

0–1

Wpływ zbiornika powyżej stanowiska na przepływ

0

0

0–1

0–2

0–3

Pobór wody (np. rolnictwo, przemysł, komunalne, stawy

0

0–1

0–1

0–2

0–2

rybne, naśnieżanie stoków) (segment)

Stawy rybne – wpływ na ichtiofaunę (segment)

0

0

0–1

0–1

0–1

Zmiany temperatury wody (przez zbiornik lub stawy

0

0

0

0–1

0–2

powyżej) (stanowisko)

Zmiany temperatury wody (przez inne czynniki niż

0

0

0

0–1

0–2

zbiornik) (stanowisko)

Regulacja, przekształcenie siedlisk w korycie rzeki (segment)

0

0–1

0–1

0–1

0–2

Obecność wałów i umocnień przeciwpowodziowych

0–1

0–1

0–2

0–2

0–2

(segment)

Zakłócenie reżimu rumowiska (stanowisko)

0

0

0–1

0–2

0–2

Nawigacja

0

0–1

0–1

0–1

0–1

Ruch turystyczny, sporty wodne

0–1

0–2

0–2

0–2

0–2

Presja wędkarska (i/lub kłusownicza)

0–1

0–2

0–2

0–2

0–2

Wpływ drapieżników

0–1

0–1

0–2

0–2

0–2

Wpływ zarybiania

0–1

0–1

0–2

0–2

0–2

Zbiorcze wyniki oceny presji dla stanowisk monitorowanych w latach 2011–2015 przedstawiono w tabeli 18 w podziale na grupy oceniane metodą EFI+PL lub IBI_PL. Udział stanowisk o niskim stopniu przekształcenia (klasa 1 i 2) był niewielki dla obu grup, nieco wyższy dla stanowisk ocenianych wskaźnikiem IBI_PL (13%). W grupie tej zwraca uwagę znacznie niższy udział stanowisk o umiarkowanym stopniu przekształcenia niż wśród stanowisk ocenianych metodą EFI+PL. Oznacza to, że w przypadku rzek organicznych, międzyjeziornych oraz wielkich rzek nizinnych i mniejszych rzek w ich dolinach ocenianych metodą IBI_PL stanowiska 77

grupują się albo w kasie o niskiej presji (13%), albo o wysokim poziomie przekształcenia (69%).

Natomiast dla pozostałych typów abiotycznych rzek – ocenianych metodą EFI+PL gradient przekształcenia jest bardziej równomierny.

Tab. 18. Wyniki eksperckiej oceny presji dla stanowisk objętych monitoringiem w 2011, 2012, 2014 i 2015 r. ocenianych metodą EFI+PL oraz IBI_PL

% JCWP o niskim

% JCWP o niskim

Liczba

Liczba

Klasa

i znacznym stopniu

i znacznym stopniu

stanowisk

Udział %

stanowisk

Udział %

presji

przekształcenia

przekształcenia

EFI+PL

IBI_PL

EFI+PL

IBI_PL

1

33

4%

6

4%

11%

13%

2

51

7%

14

9%

3

204

28%

29

18%

4

205

28%

54

34%

89%

87%

5

241

33%

55

35%

Razem

734

100%

158

100%

100%

100%

Wyniki oceny JCWP rzek na podstawie ichtiofauny (metodami EFI+PL i IBI_PL, odpowiednio dla typów abiotycznych rzek) zestawiono z wynikami eksperckiej oceny presji, przeprowadzonej przez zespoły badawcze gromadzące dane w ramach monitoringu (Tab. 19). Zgodność co do klasy między oceną wskaźnika a poziomem presji była zbliżona i umiarkowana dla obu metod (odpowiednio 30 i 27%). Znacznie wyższy poziom zgodności wykazano dla klasyfi kacji stanowisk w stanie/potencjale dobrym i powyżej oraz poniżej dobrego (72 i 80%).

Tab. 19. Ocena stanu/potencjału ekologicznego metodą EFI+IBI_PL w odniesieniu do eksperckiej oceny presji

– stanowiska monitoringu 2015 r.

EFI+PL 2011–2015 vs Ocena presji

N stanowisk

Udział %

N=730 stanowisk

Zgodne co do klasy

220

30%

Zgodne D/PD

526

72%

EFI+PL zaniża

69

9%

EFI+PL zawyża

135

19%

IBI_PL 2011–2015 vs Ocena presji

N stanowisk

Udział %

N= 158 stanowisk

Zgodne co do klasy

43

27%

Zgodne D/PD

126

80%

IBI_PL zaniża

17

11%

IBI_PL zawyża

15

9%

78

Ocena w oparciu o ichtiofaunę skutkowała obniżeniem klasyfi kacji JCWP na podstawie analizy presji w 9% przypadków dla wskaźnika EFI+PL oraz w 11% przypadków dla wskaź-

nika IBI_PL. Z kolei podwyższenie oceny na podstawie ichtiofauny odnotowano dla 19 i 9%

odpowiednio dla EFI+PL i IBI_PL. Stwierdzona znaczna zgodność oceny do stanu/potencjału dobrego i powyżej oraz poniżej dobrego na podstawie ichtiofauny z oceną presji antropogenicznej wynika z zastosowania metod dopasowanych do grup typów abiotycznych rzek (EFI+PL

i IBI_PL) oraz z włączenia wskaźnika dla ryb wędrownych, reagującego na stopień fragmentacji sieci rzecznej, do oceny końcowej stanu/potencjału ekologicznego. Uzyskane wyniki wskazują też, że metoda IBI_Pl ocenia stanowiska surowiej niż metoda EFI+PL, przy zbliżonym stopniu przekształcenia antropogenicznego (Tab. 18).

INTERKALIBRACJA METODY EFI+IBI_PL

Ramowa Dyrektywa Wodna wymaga od państw członkowskich UE przeprowadzenia

interkalibracji krajowych metod oceny stanu ekologicznego w celu zapewnienia porównywal-ności uzyskiwanych wyników. W 2011 roku, a więc jeszcze przed powstaniem polskiej metody oceny stanu ekologicznego rzek w oparciu o ichtiofaunę, zostały zakończone prace międzyna-rodowej grupy, zajmującej się procesem interkalibracji metod (raport – „ WFD Intercalibration Phase 2: Milestone report – October 2011”). Obecnie kontynuowane są jedynie prace w ramach europejskiego ćwiczenia interkalibracyjnego, dotyczącego oceny dużych rzek. Wobec powyż-

szego konieczne było przeprowadzenie dla polskiej metody procesu autointerkalibracji, zgodnie z zaleceniami przewodnika „ Guidance Document No. 30. Autointercalibration guidance document 2015. Procedure to fi t new or updated classifi cation methods to the results of a completed intercalibration exercise” (European Union 2015), z wykorzystaniem wyników zakończonego ćwiczenia interkalibracyjnego zawartych w raporcie „WFD Intercalibration Phase 2: Milestone report – October 2011” (WFD Intercalibration 2011).

Zadaniem i celem interkalibracji jest porównanie granicznych wartości przedziałów klas stanu ekologicznego: bardzo dobrej/dobrej (H/G) oraz dobrej/umiarkowanej (G/M).

Do podstawowych działań należało zdefi niowanie stanowisk referencyjnych wynikiem czego było odpowiednie dostosowanie metod narodowych. Graniczne wartości kategorii powinny odpowiadać takiemu samemu stopniowi przekształcenia środowiska w krajach członkowskich. Z tego względu w proces interkalibracyjny została włączona defi nicja warunków referencyjnych, ponieważ przekształcenia ekosystemu mierzone są, według zapisów RDW, jako odchylenie od warunków referencyjnych. Wyznaczone w ramach interkalibracji metod stanowiska referencyjne, spełanijące ustalone wspólne europejskie kryteria, zostały wykorzystane do kalibracji wartości granic klas, w celu umożliwienia ich bezpośredniego porównywania.

Zakładanym efektem końcowym interkalibracji jest zharmonizowanie granicznych wartości kategorii ekologicznych: bardzo dobrej/dobrej i dobrej/umiarkowanej pomiędzy metodami krajowymi.

Wspólnymi metrykami, które w zakończonym ćwiczeniu interkalibracyjnym zostały przyjęte przez grupę nizin centralnych, do której obok Niemiec, Francji, Holandii, Belgii, Litwy i Walii zaliczono również Polskę, są metryki zastosowane w oryginalnym wskaźniku EFI+ (EFI+

Manual 2009). Ostatecznie jako wspólne metryki wybrano po jednej z metryk z grupy Salmonid i Cyprinid do oceny wszystkich rzek: Ni.O2.Intol oraz Ric.RHt.Par (Tab. 10). W grupie nizin centralnych pomyślnie zinterkalibrowano metody zgłoszone przez Niemcy, Francję, Holandię, Belgię (Walonię) i Litwę. Osobną ścieżkę interkalibracji przeprowadzono dla metody belgijskiej dla Flandrii. Nie było możliwości interkalibracji metody brytyjskiej dla Walii.

W latach 2015–2016 prace w zakresie interkalibracji polskiej metody, służącej do oceny stanu ekologicznego rzek na podstawie ichtiofauny prowadzono dwutorowo: w oparciu o dane monitoringowe zgromadzone w latach 2011–2015 przeprowadzono proces autointerkalibracji 80

metody EFI+IBI_PL. Równolegle uczestniczono w europejskich ćwiczeniach interkalibracyj-nych dotyczących oceny dużych rzek, które rozpoczęły się w końcu 2015 r.

W toku prac przygotowawczych do interkalibracji dokonano zmian w metodzie EFI-

+IBI_PL, przez zablokowanie oddziaływania gatunków obcych oraz gatunków niecharakterystycznych dla kategorii rzek z dominacją ryb łososiowatych ( Salmonid) na wartości metryk obliczane przez program (Tab. 11). Zweryfi kowano także granice klas dla metody IBI_PL

w oparciu o analizę statystyczną zestawu danych ze 161 stanowisk ocenianych tą metodą (Tab. 8). Zmieniono sposób oceny rzek typu abiotycznego nr 26 ze wskaźnika EFI+PL na IBI_PL, jako lepiej dostosowany do ujściowych odcinków nizinnych cieków uchodzących do wielkich rzek (Tab. 13). Ponadto zrezygnowano z oceny na podstawie ichtiofauny rzek typu abiotycznego nr 22 (Rzeka przyujściowa pod wpływem wód słonych), ze względu na swoisty skład zespołów ryb, w których brak jest charakterystycznych gatunków wskaźnikowych wraż-

liwych na czynniki antropopresji.

Wyniki autointerkalibracji

Pierwszym krokiem procesu autointerkalibracji było przedstawienie założeń proponowanych metod oceny, w kontekście wymogów Ramowej Dyrektywy Wodnej (RDW). Wykazano zgodność metryk stosowanych we wskaźnikach EFI+PL, IBI_PL oraz D z parametrami wymaganymi w RDW dla oceny ryb jako biologicznego elementu. Następnie analizowano zasady obliczania poszczególnych metryk dla uzyskania końcowej oceny obu wskaźników podstawowych oraz pomocniczego indeksu D i wykazano zgodność tej metody z wymogami RDW.

Kolejny punkt procesu autointerkalibracji stanowiło zweryfi kowaniestosowanej metody zbioru danych ichtiologicznych i parametrów opisujących stanowisko oraz sposobu analizy danych pod kątem zgodności z wymogami RDW.

Następnym istotnym elementem było ustalenie krajowych warunków referencyjnych w oparciu o wytyczne zawarte w sprawozdaniu z zakończonego ćwiczenia interkalibracyjnego. W oparciu o ekspercką analizę presji dla monitorowanych stanowisk (Tab. 16, 17, 18) wytypowano zbiór potencjalnych stanowisk referencyjnych o mało zmienionych warunkach hydromorfologicznych. Analizę presji uzupełniono o szereg parametrów fi zykochemicznych, które dla części stanowisk uzyskano z Głównego Inspektoratu Ochrony Środowiska. W oparciu o całość materiałów ustalono stanowiska referencyjne, spełniające kryteria z listy wyma-ganych dla stanowisk referencyjnych określonych w europejskim ćwiczeniu interkalibracyjnym. W wyniku tej analizy jedynie 3 stanowiska z dostępnej bazy danych monitoringowych spełniały komplet kryteriów. Główną przyczyną niskiej liczby stanowisk referencyjnych był

brak danych o występowaniu priorytetowych substancji toksycznych oraz o stanie chemicz-nym dla znacznej liczby stanowisk. Z tego względu wytypowano 27 stanowisk spełniających wszystkie pozostałe kryteria referencyjne i przeprowadzono dla tej grupy szczegółową analizę 81

użytkowania zlewni, w celu oceny potencjalnego ryzyka występowania szkodliwych substancji toksycznych oraz pogorszenia stanu chemicznego wód. Na tej podstawie wytypowano 6 dodatkowych stanowisk, które uzupełniły listę punktów referencyjnych. Wszystkie stanowiska referencyjne znajdowały się na rzekach ocenianych metodą EFI+PL, w zbiorze danych IBI_PL

brak było stanowisk referencyjnych. Łączna liczba 9 stanowisk referencyjnych dla Polski była wystarczająca do przeprowadzenia standaryzacji wartości wspólnych metryk ( CM benchmark standardization), ponieważ jest większa niż minimalna liczba stanowisk referencyjnych dla poszczególnych krajów w grupie nizin centralnych zakończonego ćwiczenia interkalibracyjnego.

Umożliwiło to wybranie dla dalszej ścieżki autointerkalibracji metody EFI+PL według wariantu A1, zgodnie z przewodnikiem „ Guidance Document No. 30. Autointercalibration guidance document 2015” (European Union 2015).

Dalszy etap procesu autointerkalibracji polegał na udokumentowaniu zasad wyznaczania granic klas poszczególnych wskaźników (patrz rozdział „Granice klas dla metody EFI+IBI_PL).

Ponadto dokonano przeliczenia (z wykorzystaniem wyznaczonych funkcji wielomianowych) granic klas przyjętych w polskiej metodzie na równe przedziały z interwałem 0,2. Analogiczna rekalkulacja wartości wskaźników EFI+PL i IBI_PL, uzyskanych dla poszczególnych stanowisk, umożliwiła zintegrowanie pomocniczego wskaźnika D w jedną końcową wartość ( Ecological Quality Ratio – EQR).

W ramach procesu autointerkalibracji metody EFI+IBI_PL wykonano również szereg analiz, w celu ustalenia korelacji między ocenami stanu i potencjału ekologicznego w oparciu o ichtiofaunę a poziomem presji antropogenicznej. Wykorzystano w tym celu zbiór danych monitoringowych z lat 2011–2015.

Zbiorczy indeks presji został obliczony z wykorzystaniem metod statystycznych przyjętych w zakończonym ćwiczeniu interkalibracyjnym: wielokrotnej analizy koresponden-cji ( Multiple correspondence analysis – MCA) oraz klastrowania hierarchicznego ( hierarchical clustering). Obliczenia wykonano dla zbiorów danych dotyczących stanowisk ocenianych metodami EFI+PL i IBI_PL, dla których dostępne były kompletne informacje o presji (odpowiednio 325 i 91 stanowisk). Zastosowane metody pozwoliły na wyodrębnienie 4 grup stanowisk (klastrów) o zbliżonym poziomie presji w każdym ze zbiorów danych. Następnie wykonano analizę rozkładu wyników oceny metodami EFI+PL i IBI_Pl, wartości EQR (zintegrowana ocena wskaźnikiem EFI+PL lub IBI_PL i wskaźnikiem pomocniczym D), jak też wartości wspólnych metryk ( common metrics – CM) w odniesieniu do wyznaczonych klastrów o zbliżonym poziomie presji. W celu ustalenia istotności statystycznej różnic między klastrami wykorzystano analizę wariancji (ANOVA)(Ryc. 14, 15).

Analiza zależności między poziomem presji a wynikami oceny metodą EFI+PL oraz wartościami EQR_PL (Ryc. 14) a także CM_PL dla zbioru danych EFI+PL wykazała istnie-nie istotnej statystycznie korelacji. Natomiast dla zbioru danych IBI_PL nie wykazano istotnej zależności między wynikami oceny metodą IBI_PL oraz wartościami EQR_PL (Ryc. 15) jak również CM_PL. Jest to prawdopodobnie spowodowane mniejszą liczbą stanowisk w zbiorze danych IBI_PL (91) oraz małym gradientem presji w tej grupie.

82

Ryc. 14. Zależność między wartościami EQR_PL a gradientem presji (zbiór danych EFI+PL); p – poziom istotności testu ANOVA

Ryc. 15. Zależność między wartościami EQR_PL a gradientem presji (zbiór danych IBI_PL); p – poziom istotności testu ANOVA

83

Następnie podsumowano wykonane analizy i określono zgodność proponowanych metod oceny z wymogami RDW, a także ustalono możliwość przeprowadzenia ich interkalibracji.

Zgodność z wymogami RDW wykazano dla obu metod (EFI+PL i IBI_PL), wraz ze wspomagającym wskaźnikiem D. Natomiast możliwość przeprowadzenia interkalibracji potwierdzono jedynie dla metody EFI+PL (ze wskaźnikiem D), ponieważ dla metody IBI_PL nie wykazano, przy dostępnym zbiorze danych, istotnej zależności między wynikami oceny a gradientem presji. Wobec powyższego dalsze kroki procesu autointerkalibracji prowadzono wyłącznie dla wskaźnika EFI+PL. Obejmowały one:

1) obliczenie wspólnych metryk dla stanowisk z Polski i procedurę standaryzacji danych oraz granic klas w odniesieniu do stanowisk referencyjnych,

2) wyznaczenie zależności (regresja liniowa – OLS) między wartościami EQR oraz ze-standaryzowanymi wartościami wspólnych metryk (ICMbmPL). Zależność ta opisana jest funkcją: y = 0,8873x + 0,2561; R2 = 0,3842 (Ryc. 16). Otrzymane parametry funkcji mieszczą się w zakresie wartości uzyskanych przez 5 metod krajów z grupy nizin centralnych w zakończonym ćwiczeniu interkalibracyjnym, co pozwoliło na podjęcie dalszych kroków procesu interkalibracji.

3) wyznaczenie w skali zestandaryzowanych wspólnych metryk przedziałów 25% szerokości klasy dla granicy H/G (stan bardzo dobry/dobry) i G/M (stan dobry/umiarkowany) dla wskaźnika EFI+PL. Ponieważ przedziały te obejmowały dla obu granic klas wartości średniej i mediany ustalone dla 5 metod krajów z grupy nizin centralnych w zakończonym ćwiczeniu interkalibracyjnym – nie było konieczności harmonizacji granic klas dla polskiego wskaźnika.

EQR_PL vs.ICMbmPL

y = 0.8873x + 0.2561

R² = 0.3842

1.4

1.2

1

PL 0.8

bm

0.6

ICM

0.4

0.2

0

0

0.2

0.4

0.6

0.8

1

EQR_PL

Ryc. 16. Zależność wartościami wskaźnika EFI+PL z uwzględnieniem indeksu D (EQR_PL) a zestandaryzowany-mi wartościami wspólnych metryk (ICMbmPL) dla zbioru danych EFI+PL

84

Wobec spełnienia powyższych warunków polską metodę EFI+PL uznaje się za pomyślnie zinterkalibrowaną (Ryc. 17). Natomiast dla metody IBI_PL w celu interkalibracji konieczne jest zgromadzenie większej liczby danych ze stanowisk prezentujących szerszy gradient presji.

1.5

H/G_fit

1

Mean H/G

Median H/G

G/M_fit

Mean G/M

Median G/m

0.5

Ryc. 17. Zestawienie (w skali zestandaryzowanych wspólnych metryk) granic klas: H/G (stan bardzo dobry/dobry) i G/M (stan dobry/umiarkowany) dla 5 zinterkalibrowanych metod krajów grupy nizin centralnych oraz dla wskaźnika EFI+PL. Zaznaczono wartości średnie linie przerywane) orazmediany (linie ciągłe) a także przedziały 25% szerokości klasy (słupki błędu)

Szczegółowy opis procesu autointerkalibracji metody EFI+IBI_PL zamieszczony został

w formularzu „ Template for reporting on Intercalibration of new or revised ecological assessment methods according to fi nalised Intercalibration results (Gap 2)”, przekazanym do grupy ECOSTAT

w 2016 r.

LITERATURA

Adamczyk M., Prus P., Wiśniewolski W. 2013. Możliwości zastosowania Europejskiego Wskaź-

nika ichtiologicznego (EFI+) do oceny stanu ekologicznego rzek Polski. Rocz. Nauk.

PZW 26: 21–51.

Backiel T., Wiśniewolski W., Borzęcka I., Buras P., Szlakowski J., Woźniewski M. 2000. Fish assemblages in semi-natural and regulated large river stretches. Pol. Arch. Hydrobiol., 47(1), 29–44.

Bady P., Pont D., Logez M., Veslot J. 2009. Deliverable 4.1. Report on the modelling of reference conditions and on the sensitivity of candidate metrics to anthropogenic pressures http://efi -plus.boku.ac.at/downloads/EFI+DeliverablesD4.1andD4.2.pdf.

Balon E.K. 1975. Reproductive guilds of fi shes: A proposal and defi nition. J. Fish. Res. Board Can. 32: 821–864.

Błachuta J., Rosa J., Wiśniewolski W., Zgrabczyński J., Bartel R., Białokoz W., Borzęcka I., Chybowski Ł., Depowski R., Dębowski P., Domagała J., Drożdżyński K., Hausa P., Kukuła K., Kubacka D., Kulesza K., Ligięza J., Ludwiczak M., Pawłowski M., Picińska-Fałtynowicz J., Lisiński K., Witkowski A., Zgrabczyński D., Zgrabczyńska M. 2010. Ocena potrzeb i priorytetów udrożnienia ciągłości morfologicznej rzek w kontekście osiągnięcia dobrego stanu i potencjału części wód w Polsce. Krajowy Zarząd Gospodarki Wodnej, Warszawa, s. 56.

Brylińska M. 2000. Ryby słodkowodne Polski. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa, s. 521.

Buras P., Wiśniewolski W., Szlakowski J. 2004. Zespoły ryb w systemie Nidy jako kryterium waloryzacji środowiska rzecznego. W: Bliskie Naturze Kształtowanie Dolin Rzecznych.

(red. T. Heese, W. Puchalski). Monografi a. Wyd. Politechniki Koszalińskiej, Koszalin, 227–244.

Buras P., Szlakowski J., Wiśniewolski W. 2006. Zespoły ryb jako element biocenozy w ocenie stopnia degradacji środowiska rzek. W. Rekultywacja i rewitalizacja terenów zdegrado-wanych. Monografi a (red. J. F. Lemański, S. Zabawa). Futura. Polskie Zrzeszenie Inżynierów i Techników Sanitarnych Oddział Wielkopolski w Poznaniu: 157–171.

CEN EN 14011, 2003. Water Analysis: Fishing with Electricity (EN 14011) for wadable and non-

-wadable rivers.European Committee for Standardization (CEN), Brussels, s. 19.

Czarnecka H. (red.) 2005. Atlas Podziału Hydrografi cznego Polski. Cz. 1. mapy w skali 1:200 000.

Cz. 2. Zastawienie zlewni. IMGW, Warszawa.

Dussling U., Berg R., Klinger H., Wolter C. 2004. Assessing the Ecological Status of River Systems Using Fish Assemblages. Handbuch Angewartdte Limnologie – 20. Erg. Lfg. 12/04. s. 84.

Dz. U. 1980 nr 6 poz. 17. Rozporządzenie Ministra Rolnictwa z dnia 4 lutego 1980 r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy w rybactwie śródlądowym. http://www.dziennikustaw.gov.pl/

Dz. U. z 2015 r. poz. 625. Ustawa o rybactwie śródlądowym z dnia18 kwietnia 1985 r.

http://www.dziennikustaw.gov.pl/

86

Dz. U. 2010 nr 216 poz. 1423. Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia 5 listopada 2010 r. w sprawie wymagań technicznych i wyposażenia statków żeglugi śródlądowej oraz upoważniania podmiotów do wykonywania przeglądów technicznych statków.

http://www.dziennikustaw.gov.pl/

Dz. U. 2011 nr 210 poz. 1260. Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 9 września 2011 r.

w sprawie listy roślin i zwierząt gatunków obcych, które w przypadku uwolnienia do środowiska przyrodniczego mogą zagrozić gatunkom rodzimym lub siedliskom przyrodniczym. http://www.dziennikustaw.gov.pl/

Dz. U. 2011. nr 258 poz. 1549. Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 9 listopada 2011

w sprawie klasyfi kacji stanu ekologicznego, potencjału ekologicznego i stanu chemicznego jednolitych części wód powierzchniowych. http://www.dziennikustaw.gov.pl/

Dz. U. z 2014 r. poz. 1348 z dnia 6 października 2014 r. Rozporządzenie Ministra Środowiska w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt. http://www.dziennikustaw.gov.pl/

Dz. U. z 2014 r. poz. 1482 z dnia 22 października 2014 r. Rozporządzenie Ministra Środowiska w sprawie sposobu klasyfi kacji stanu jednolitych części wód powierzchniowych oraz środowiskowych norm jakości dla substancji priorytetowych. http://www.dziennikustaw.gov.pl/

Dz. U. 2015 poz. 469. Ustawa z dnia 18 lipca 2001 r. Prawo wodne, z późn. zm.

http://www.dziennikustaw.gov.pl/

Dz. U. 2015 poz. 1651. Ustawa o ochronie przyrody z dnia 16 kwietnia 2004 r.

http://www.dziennikustaw.gov.pl/

Dz. U. z 2016 r. poz. 1187. Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 21 lipca 2016 r. w sprawie sposobu klasyfi kacji stanu jednolitych części wód powierzchniowych oraz środowiskowych norm jakości dla substancji priorytetowych. http://www.dziennikustaw.gov.pl/

Dyrektywa Rady 92/43/EWG z dnia 21 maja 1992 r. w sprawie ochrony siedlisk przyrodni-czych oraz dzikiej fauny i fl ory. http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri-

=CONSLEG:1992L0043:20070101:PL:Pdf

EFI+ Manual. 2009. Manual for the application of the New European Fish Index (EFI+) with Annexes. http://efi -plus.boku.ac.at/soft ware/documentation.php

European Union 2015. Guidance Document No. 30. Autointercalibration guidance document 2015. Procedure to fi t new or updated classifi cation methods to the results of a completed intercalibration exercise. Technical report – 2015 – 085.

EU Water Framework Directive, 2000. Directive of the European Parliament and the Council 2000/60/EC establishing a framework for community action in the fi eld of water policy.

Offi

cial Journal of the European Communities 22.12.2000 L 327/1.

FAME Consortium, 2004. Manual for the application of the European Fish Index – EFI. A fi sh-

-based method to assess the ecological status of European rivers in support of the Water Framework Directive. Version 1.1. http://fame.boku.ac.at/downloads/manual_Version_

Februar2005.pdf.

FAO/DVWK/WWF.PL. 2016. Przepławki dla ryb – projektowanie, wymiary i monitoring. Warszawa, s. 128.

87

Gąsowska M. 1962. Krągłouste – Cyclostomi, Ryby – Pisces – Klucze do oznaczania kręgowców Polski, 1, s. 240, 168 rys., 23 mapy.

Głowaciński Z. 1996. Różnorodność gatunkowa – jej interpretacja i obliczanie. W: Różnorodność biologiczna, pojęcia, oceny, zagadnienia ochrony i kształtowania (red. R. Andrzejewski, R.J. Wiśniewski). Instytut Ekologii PAN „Człowiek i Środowisko” Ofi cyna Wy-dawnicza, Dziekanów Leśny, 57–70.

Illies J. 1978. Limnofauna Europaea. 2. Aufl . G.Fischer-Verlag, Stuttgart, s. 532.

Karr J.R. 1981. Assessment of biotic integrity using fi sh communities. Fisheries 6: 21–27.

Karr J.R., Fausch K.D., Angermeier P.L., Yant P.R., Schlosser I.J. 1986. Assessing biological integrity in running waters: a method and its rationale. Illinois National History Survey Special Publication 5, Urbana, Illinois, USA, s. 28.

Kukuła K., Bylak A. 2010. Ichtiofauna górnego Strwiąża i Mszanki. Roczniki Bieszczadzkie, 18, 178–191.

Mann R.H.K., Penczak T. 1984. Th

e effi

ciency of a new electrofi shing technique in determining

fi sh numbers in a large river in central Poland. J. Fish Biol., 24, 173–185.

Makomaska-Juchniewicz M., Baran P. (red.) 2012. Monitoring gatunków zwierząt. Przewodnik metodyczny cz. III. Biblioteka Monitoringu Środowiska, GIOŚ, Warszawa, s. 748.

PN-EN 14011. 2006. Jakość wody. Pobieranie próbek ryb z zastosowaniem elektryczności. Polski Komitet Normalizacyjny (PKN), Warszawa, s. 19.

Pont D., Hugeney B., Beier U., Goff aux D., Melcher A., Noble R., Rogers C., Roset N., Schmutz S.

2006. Assessing the biotic integrity of rivers at the continental scale: a European approach using fi sh assemblages. J. Appl. Ecol., 43: 70–80.

Prus P., Szlakowski J., Buras P., Ligięza J., Wiśniewolski W., Borzęcka I. 2011. Ichtiofauna s. 99–116. W: Ocena stanu ekologicznego wód zlewni rzeki Wel (red. H. Soszka). Wydawnictwo IRS, Olsztyn.

Prus P., Wiśniewolski W. (red.) 2013. Monitoring ichtiofauny w rzekach. Przewodnik metodyczny GIOŚ (maszynopis).

Prus P., Wiśniewolski W., Szlakowski J., Borzęcka I., Buras P., Błachuta J., Dębowski P., Jelonek M., Klich M., Kukuła K., Ligięza J., Przybylski M., Radtke G., Witkowski A., Żurek R. 2009. Rozwój ogólnoeuropejskiej metody oceny stanu ekologicznego rzek w oparciu o ichtiofaunę – Europejski Wskaźniki Ichtiologiczny (EFI+). Nauka, Przyroda, Techno-logie 3, s. 15.

Rolik H., Rembiszewski J.M. 1987. Ryby i krągłouste ( Pisces et Cyclostomata). Wyd. Polskie To-warzystwo Hydrobiol. PWN, Warszawa s. 316.

Schinegger R., Trautwein C., Melcher A. Schmutz S. 2011. Multiple human pressures and their spatial patterns in European running waters. Water and Environment Journal. Print ISSN 1747–6585, s. 13.

Schmutz S., Cowx I.G., Haidvogl G., Pont D. 2007. Fish-based methods for assessing European running waters: a synthesis. Fisheries Management and Ecology, Vol. 14(6), 369–380.

88

Szlakowski J., Adamczyk M., Ligięza J., Prus P., Wiśniewolski W., Buras P. 2013. Monitoring spływu węgorza srebrzystego z wykorzystaniem tradycyjnych rybackich narzędzi połowowych. W: M. Mickiewicz (red.) Zrównoważone korzystanie z zasobów rybackich na tle ich stanu w 2012 roku. Wyd. IRŚ, Olsztyn, 167–188.

Szlakowski J., Wiśniewolski W., P. Buras P. 2004. Wskaźnik Integralności Biotycznej (IBI) jako narzędzie do waloryzacji rzek w oparciu o zespoły ichtiofauny. W: Bliskie Naturze Kształ-

towanie Dolin Rzecznych, (red. T. Heese, W. Puchalski). Monografi a. Wyd. Politechniki Koszalińskiej, Koszalin, 245–262.

Świerzowski A. 1975. Ogólna analiza połowów węgorza w rzekach i jeziorach dorzecza Narwi.

Rocz. Nauk Rol. 96-H-4: 71–85.

WFD Intercalibration. 2011. Phase 2: Milestone report – October 2011. European Commission Directorate General, JRC Joint Research Centre, Institute of Environment and Sustainability. JRC documents, s. 105.

Wiśniewolski W. 2002 Czynniki sprzyjające i szkodliwe dla rozwoju i utrzymania populacji ryb w wodach płynących. Supplementa ad Acta Hydrobiologica, vol. 3: 1–28.

Wiśniewolski w., Engel J. (red.) 2006. Restoring migratory fi sh and connectivity of rivers in Poland. Wydawnictwo IRS, Olsztyn, s. 81.

Wiśniewolski W., Błachuta J., Borzęcka I., Buras P., Dębowski P., Jelonek M., Klich M., Kukuła K., Prus P., Przybylski M., Radtke G., Szlakowski J., Witkowski A., Żurek R. 2006. Prze-testowanie Europejskiego Indeksu Rybnego dla potrzeb oceny stanu ekologicznego rzek Polski. IRS, Olsztyn. s. 62.

Wykaz nazw wód płynących 2016, Główny Urząd Geodezji i Kartografi i, Strona odwiedzona 27.09.2016 r. http://ksng.gugik.gov.pl/pliki/hydronimy1.pdf